W poprzednim rozdziale zostawiliśmy Miastkówkę pod koniec XVIII w. — miasteczko handlowe na Szlaku Szpakowym, ~550 dusz żydowskich (nie licząc prawosławnych i katolików), murowany kościół, kahalny okręg obejmujący 25–30 wsi. Właściciel — Mikołaj Jaroszyński, deputat Sejmu Wielkiego, kawaler Orderu Orła Białego.

Niniejszy artykuł poświęcony jest XIX wiekowi: od śmierci Jaroszyńskiego (1805) do opisu Sicinskiego (1901). Miasteczka, którego już nikt nie oblega i nie pali, rośnie, handluje, zmienia właścicieli — i stopniowo traci ziemię.

Od województwa do powiatu

Zanim przejdziemy do XIX w., — zatrzymajmy się nad tym, co stało się z administracją. Miastkówka przeszła przez cztery przekształcenia administracyjne w ciągu 11 lat:

Powiat olhopolski początkowo nazywał się czeczelnickim — Miastkówka i Czeczelnik, oba z dawnego klucza Koniecpolskich, znalazły się w jednej jednostce administracyjnej. Miastem powiatowym stał się Olhopol (dzis. Olhopil), a Miastkówka miała zarząd włościański (Gulldman, 1893) — czyli była ośrodkiem najniższego szczebla administracji imperialnej.

Marszałek powiatu olhopolskiego

Mikołaj Jaroszyński (1742–1805) — pierwszy właściciel Miastkówki, o którym wiadomo, że tu żył i umarł. Koniecpolscy zarządzali setkami miast z Warszawy i Podhorzec. Lubomirscy — z Szarogrodu. Antoni Bielski herbu Jelita (~1720–1789), łowczy nadworny koronny, austriacki hrabia z Pieniaków na Lwowszczyźnie — odnowił kościół (1785) i figuruje u Marczyńskiego jako dawny właściciel, ale aktu kupna Miastkówki nie odnaleziono. A Jaroszyński umiera tutaj, w miasteczku nad Szumiłówką, 2 października 1805 r.

Ojciec Mikołaja — Zachariasz Jaroszyński (1700–1774), stolnik winnicki. Żona — Marianna Kordysz. Syn — Jan (1783–1842), któremu przypadnie i miasteczko, i tytuł marszałka powiatu olhopolskiego.

Jan Jaroszyński — pierwszy właściciel Miastkówki, którego możemy zobaczyć oczami współczesnego. W 1823 r. Wawrzyniec Marczyński, autor statystycznego opisu guberni podolskiej, odnotowuje jego majątki:

Marczyński, tom III (1823), s. 199–200 Wykaz majątków Jaroszyńskiego Jana, marszałka powiatu olhopolskiego: Miastkówka — 1130 d.m., Bołhany, Szarapanówka, Wysoka Grobla.

Marczyński W. Statystyczne... opisanie gubernii podolskiey. T. III. Wilno, 1823

«Jaroszyńskiego Jana, b. Marszałka powiatu olhopolskiego: W Miastkówce miasteczku d. m. 1130, Bołhanie 172, Słobodzie Chrystysce czyli Stawkach 229, Szarapanówce 697.»

Marczyński W. Statystyczne... opisanie gubernii podolskiey. T. III. Wilno, 1823. S. 199

«W Wysokiey Grobli d. m. 178, Żydówce 68.»

Ibid., s. 200

1130 dusz męskich w Miastkówce. To tylko mężczyźni — ogólna liczba ludności jest mniej więcej dwukrotnie większa, tj. ~2260 mieszkańców. A razem z okolicznymi wsiami — Bołhany, Chrystyska (= Stawki), Szarapanówka, Wysoka Grobla, Żydówka — Jaroszyński trzyma ~4950 d.m., czyli około 10 000 poddanych.

Drewno, kamień, cegła

Ten sam Marczyński zostawia także pierwszy fizyczny opis Miastkówki:

«Miastkówka [...] leży nad Szumiłówką do Dniestru płynącą, porządnie z drzewa zabudowana [...] Kościół parafiialny murowany z cegły, założony 1785 r. przez Bielskiego. Jest tu kamień wapienny, ciosowy, murowy, młyński i na brusy oraz toczydła sposobny.»

Marczyński, T. III, s. 200

Marczyński pisze «założony 1785 przez Bielskiego» — ale, jak ustaliłem, ma on na myśli remont, a nie budowę: kościół stał od 1747 r. (schematyzm 1831; fundator — ks. Józef Lubomirski).

«Porządnie z drzewa zabudowana» — to miasteczko, gdzie wszystkie domy są drewniane. Jedyne wyjątki — murowany kościół (zbud. 1747, remont 1785) oraz kamienna cerkiew Zwiastowania (przebudowana przez Zelenskiego w 1708). Lecz Marczyński dodaje istotny szczegół: kamień wapienny, ciosowy, murowy, młyński, zdatny «na brusy oraz toczydła».

Marczyński, tom III (1823), s. 188 «Miastkówka ma kamień wapienny, ciosowy, murowy młyński, na brusy oraz i toczydła sposobny, tudzież margiel, glinę i piasek do szkła.»

Marczyński W. Statystyczne... opisanie gubernii podolskiey. T. III. Wilno, 1823

Na tej samej stronie (s. 188) Marczyński uściśla: Miastkówka ma kamień wapienny, ciosowy, margiel, glinę i piasek do szkła. Czyli pod nogami mieszkańców — pełen zestaw materiałów budowlanych. Ale buduje się z drewna.

Świątynie miasteczka

U szczytu, w drugiej połowie XVIII w., Miastkówka z Rotmistrówką miały co najmniej sześć budowli kultowych: cztery cerkwie prawosławne (po dwie z każdej strony Szumiłówki), murowany kościół i synagogę. Jedna z cerkwi stała się greckokatolicka. Do XIX w. dotrwały nie wszystkie.

Kamienna cerkiew Zwiastowania

Druga pod względem wieku budowla kamienna Miastkówki po kamienicy (XVII w.) — i najstarsza świątynia, która stoi do dziś. Przebudowana z drewna na kamień w 1708 r. przez kozaka Dmytra Zelenskiego — syna pułkownika Mychajła, sojusznika Mazepy. Drewniana cerkiew Zwiastowania istniała tu wcześniej — właśnie ją widział Paweł z Aleppo w 1654 r.

Na 1901 r. Sicinski opisuje ją tak:

Zwróćmy uwagę: pierwotnie czterokopułowa cerkiew w 1901 r. ma tylko jedną kopułę od zewnątrz, resztę zakryto dachem namiotowym. To nie jest zniszczenie — to przebudowa, prawdopodobnie XIX w. Ściany na sążeń grubości (ponad dwa metry!) — budowla obliczona na oblężenie przeżywa XIX w. jako cerkiew parafialna.

Cerkiew Złożenia Pasa i unia w Miastkówce

Sicinski opisuje mapę religijną tak: «jeszcze w XVIII w. były tu cztery cerkwie prawosławne: dwie po jednej stronie rzeki Szumiłówki, a dwie po drugiej jej stronie, w dzisiejszej Rotmistrówce, która stanowiła jakby przedmieście Miastkówki».

Dalej uściśla: «собственно въ м. Мясковкѣ было двѣ церкви: Благовѣщенская и Поясо-Положенская». Czyli dwie cerkwie — po stronie Miastkówki, dwie — po stronie Rotmistrówki (wśród nich Św. Mikołaja). Patriarcha Makary w 1654 r. widział tylko dwie: «Władczyni» (= Zwiastowania) i «Mikołaja» (= św. Mikołaja w Rotmistrówce).

Obie zidentyfikowane — zatem cerkiew Złożenia Pasa oraz czwarta (nieznana) cerkiew pojawiły się później. Razem z kościołem (1747) i synagogą miasteczko miało co najmniej sześć budowli kultowych.

Żeby zrozumieć jej los, potrzebny jest kontekst. Po powrocie Podola pod panowanie Rzeczypospolitej (~1699) rozpoczyna się stopniowe rozprzestrzenianie Unii Brzeskiej na ziemie prawobrzeżne. W 1702 r. powstaje pierwsza parafia unicka na Podolu (Kulczyjowce), do 1747 r. jest ich już blisko 800, a w 1764 r. — około 2000.

Unia rozprzestrzenia się poprzez system dekanatów: kijowska archidiecezja unicka miała na Bracławszczyźnie i Kijowszczyźnie 48 dekanatów.

Parafiami kierowali kolatorzy — świeccy właściciele majątków, którzy budowali cerkwie, zabezpieczali je materialnie i mianowali kapłanów. Oznaczało to, że przynależność wyznaniowa parafii często zależała od woli pana, a nie od wyboru parafian.

Wizytacja eparchii lwowskiej greckokatolickiej z l. 1732–1733 (za metropolity Atanazego Szeptyckiego) odnotowuje sąsiednie z Miastkówką wsie — Markówkę i Jankuliw — ale samej Miastkówki nie wspomina. Znaczy to, że na początku lat 1730. jej cerkwie były jeszcze prawosławne.

Gdzieś około połowy XVIII w. sytuacja zmienia się. Sicinski, przekazując wizyty XVIII w. przechowywane w kościele miastkowskim, opisuje wydarzenie tak:

«Cerkiew Złożenia Pasa zajęta przez dziekana unickiego Lubińskiego i przekształcona na unicką; ponieważ parafian prawosławnych przy niej nie było (bo prawosławni jeszcze nie byli nawróceni na unię), ksiądz unicki uchodził za wikariusza cerkwi Zwiastowania, ale korzystał ze wszystkich gruntów cerkiewnych, a prawosławnemu proboszczowi «we wszystkim odmówiono».»

Sicinski, № 1031 (przekaz ze słów wizyt XVIII w.)

Kim jest Lubiński? Indeks Sicinskiego rozróżnia kilku: między nimi — Joannes Lubiński, «oficjał unicki bracławski» (sędzia kościelny). Ten sam dziekan Lubiński w 1785 r. otrzymuje pozwolenie na budowę nowej cerkwi w sąsiedniej Słobodzie-Horiaczkówce. Czyli nie jest to przypadkowy epizod, lecz działalność wpływowej rodziny unickiej, która przez dziesięciolecia kierowała życiem kościelnym regionu.

Miastkówka należała do dekanatu jampolskiego. O jego skali świadczy postać Wasyla Jaworowskiego — «dziekana komargrodzkiego, generał-wizytatora dekanatów jampolskiego, jaruskiego i bracławskiego». Studiował w szkołach bazyliańskich w Barze, wyświęcony przez biskupa unickiego Leona Szeptyckiego w 1770 r., a w 1795 r. — «присоединился к православію» w Winnicy.

Co ciekawe, w samej Miastkówce Sicinski podkreśla: «parafianie prawosławni nie byli jeszcze nawróceni na unię» — dlatego ksiądz unicki nie miał parafian. A w Rotmistrówce — przedmieściu na drugim brzegu — odwrotnie: «niemało prawosławnych nawrócono bądź na katolicyzm, bądź na unię». Czyli parafianie uniccy byli właśnie w Rotmistrówce, a nie w Miastkówce. Czy nie oznacza to, że cerkiew Złożenia Pasa faktycznie obsługiwała brzeg rotmistrowski?

W sąsiednich wsiach — ten sam obraz. W Ternawce-Żabokryckiej cerkiew z 1708 r. «po czterdziestu z czymś latach zamieniona na unicką». W Chrystyszczach, Pieszczance, Popeliuchach — analogicznie.

Po III rozbiorze Polski (1795) i włączeniu Podola do Imperium Rosyjskiego unia została zniesiona. Według danych UGKC, samo Prawobrzeże oznaczało stratę 9 316 parafii, 145 klasztorów, 8 milionów wiernych.

Protojerej Iwan Paluchowicz z Raszkowa przeprowadził «zjednoczenie» 75 parafii powiatów bałtskiego i olhopolskiego — regionu, do którego należała i Miastkówka. Parafianie uniccy Rotmistrówki «pod koniec XVIII w. zjednoczyli się z Cerkwią Prawosławną».

Mniej więcej w 1809 r. drewnianą cerkiew Złożenia Pasa rozebrano — ostatni materialny ślad obecności greckokatolickiej w Miastkówce. Sicinski pisze, że na jej miejscu stoi kościół.

Dwie cerkwie Rotmistrówki

Rotmistrówka — wieś sąsiadująca z Miastkówką, która, według Sicinskiego, «zawsze stanowiła jedną majętność z m. Miastkówką». Rotmistrówka składała się z trzech części: właściwej Rotmistrówki, Ostapówki i Hoculówki.

Na prawym brzegu Szumiłówki stały dwie cerkwie, a nie jedna — i to potwierdzone dokumentalnie:

Cerkiew Św. Mikołaja (Hoculówka)

Drewniana cerkiew Św. Mikołaja — to «Mikołaja» z opisu Makarego z 1654 r. W 1822 r. ona spłonęła wraz ze wszystkimi dokumentami.

Cerkiew Św. Arch. Michała (Rotmistrówka)

Cerkiew Michajłowska została zbudowana ze zwęglonych pozostałości wcześniejszej spalonej cerkwi (której konkretnie — nieznane; pożar miał miejsce przed 1764 r.). Akta z 1809 r. opisują jej stan:

«Соборо Михайловская церковь, коя с начала перваго своего строения сложена была с недогарков, вынутых с пожара прежей погоренной церкви, некрепко в замет с типоваго ж недогоренаго дерева в столбы, то нынеж она со всех сторон стенами к разваленам клонится»

Sprawa o remont cerkwi rotmistrowskiej, № 399, 25 maja 1809 r. Rozszyfrowanie: Bojko-Sokołowska T.; publikacja: Hyżko W.

Parafia — tylko ~30 chat Rotmistrówki, Wysoka Grobla i Marianówka. Właścicielka Mariana Jaroszyńska odmówiła pomocy w budowie cerkwi kamiennej. Konsystorz w 1810 r. nakazał cerkiew opieczętować, a parafianom chodzić do Miastkówki.

Po pożarze cerkwi Św. Mikołaja (1822) Michajłowska, mimo stanu awaryjnego, pozostała jedyną cerkwią Rotmistrówki — i dźwigała parafię, dopóki nie zbudowano kamiennej Kazańskiej (1847). Ostatni wpis metrykalny Michajłowskiej — 1859 r., pierwszy wpis Kazańskiej — 1863 r.

Cerkiew ikony Matki Bożej Kazańskiej (Hoculówka)

W 1847 r. na miejscu spalonej cerkwi św. Mikołaja zbudowano nową kamienną cerkiew ikony Matki Bożej Kazańskiej. Ze starej cerkwi św. Mikołaja ocalała tylko kamienna dzwonnica (wg świadectw starszyzny, zniszczona na początku lat 1930.). Ikonostas — jednorzędowy. Ziemi cerkiewnej — 83 dzies. 76 saż. Na 1900 r. — 1871 parafian (Książka informacyjna eparchii podolskiej).

Kościół Niepokalanego Poczęcia

Murowany z cegły na kamiennych fundamentach, zbudowany w 1747 r. kosztem księcia Józefa Lubomirskiego, wyremontowany w 1785 r. przez Bielskiego i Jaroszyńskiego. Konsekrowany w 1841 r., parafia od 1808 r. Na 1883 r. — 1962 parafian. Kaplica filialna — w Dmitraszkówce.

Synagoga

Kamienna synagoga i dwa drewniane domy modlitewne. Gmina żydowska — jedna z najstarszych w regionie: spis z 1765 r. odnotowuje ponad 600 Żydów i 138 domów. Do połowy XIX w. — 1249 parafian. Gdzie dokładnie stała synagoga — nieznane, nie zachowała się.

Szkoły

Ani Marczyński (1820), ani Wojskowo-statystyczny opis guberni podolskiej (1849) nie wspominają w Miastkówce żadnej szkoły — choć oba źródła szczegółowo opisują miasteczko: kościół, cerkiew, rzemiosła, kamień.

Oświata przyszła dopiero po zniesieniu poddaństwa (1861). «Положеніе о начальныхъ народныхъ училищахъ» z 14 lipca 1864 r. zezwoliło na otwieranie szkół przy parafiach, ziemstwach i ministerstwie — i właśnie po nim w całym imperium masowo pojawiają się szkoły cerkiewne. Miastkówka nawet trochę wyprzedziła ustawę — jej pierwsza szkoła działała od 1862 r. Gubernia podolska nie miała ziemstw, więc tutaj szkoły otwierano tylko przy cerkwiach i ministerstwie.

Pierwsza szkoła w Miastkówce otwarta została w 1862 r. — cerkiewna, przy parafii Zwiastowania.

W 1881 r. zastąpiła ją jednoklasowa szkoła ministerialna (wspólna dla Miastkówki i Rotmistrówki). W 1897 r. — oddzielna szkoła piśmienności dla dziewcząt.

W Rotmistrówce — równoległy proces: szkoła cerkiewna z 1862 r. zamknięta w 1882 r. (bo otworzyła się szkoła ministerialna w Miastkówce). Ale w 1898 r. szkołę cerkiewno-parafialną wznowiono. W Wysokiej Grobli szkoła piśmienności — od 1890, w Marianówce — od 1898.

«W połowie — Żydzi»

«W połowie żydów» — napisze Słownik geograficzny o Miastkówce w 1883 r. Lecz obecność żydowska jest tu znacznie starsza.

W poprzednim rozdziale widzieliśmy, jak ludność żydowska Miastkówki spadła z 604 dusz (1765) do 440 (1784), a potem ustabilizowała się na ~550 (1790). Spisy tłumaczą zapaść rozproszeniem po okolicznych karczmach i arendach — ale warto pamiętać o chronologii. Między 1765 a 1784 powstania hajdamackie obróciły się masową przemocą wobec Żydów: w 1765 r. zniszczono Krasne — centrum tego samego klucza Lubomirskich, do którego należała Miastkówka — zamek i miasteczko zrównane z ziemią; w 1768 r. sotnik Szyło wyrżnął Żydów w Bałcie (30 km); koliszczyzna Zalizniaka i Honty spowodowała rzeź w Humaniu i dziesiątkach innych miasteczek. Możliwe, że część Żydów uciekała z widocznego centrum handlowego do mniejszych wsi, żeby przeczekać. Co pokazuje XIX wiek?

Pierwszy znany rabin Miastkówki — Meer Herszowicz (spis 1765). Od 1886 r. rabinem był Efraim ben Baruch Stanisławski (ur. 1856) — zięć rabina Szymona Josefa Auerbacha, wnuk r. Dawida Cwi, rabina Szarogrodu i Mohylewa nad Dniestrem. Stanisławski — autor co najmniej dwóch drukowanych prac: «Sama de-chajej» (1896, o pieczeniu macy) i «Minchat Efraim» (1905, o prawach szchity), a także kilku rękopiśmiennych — do Tory, do Szulchan Aruch, draszot.

Gottlieb S.N. Ohalei Shem (אהלי שם). Pinsk, 1912, s. 161 Artykuł «מיאסקיבקא» (Miaskibka = Miastkówka): «Efroim Stanislawski Miastkowka (Gouv. Podol.)»

Miasteczko w 1883 r.

«Ma 722 dm, do 3000 mk., w połowie żydów, ziemi włośc. 3269 a dwors. 4100 dzies. [...] W mku 30 sklepów, 36 rzemieślników, 26 jarmarków. Cerkiew [...] ma 74 dz. ziemi i 2000 parafian. Kościół [...] ma 1962 [sic] 1883 r. parafian [...] Synagoga.»

Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego, T. VI, s. 289 (hasło «Miastkówka»; dane na ~1883 r.)

26 jarmarków rocznie — to jarmark co dwa tygodnie. Dla «małego miasteczka» to bardzo dużo: Niemirów miał 12 jarmarków, Tulczyn — 10. Miastkówka — węzeł handlowy, gdzie spotykają się dwa strumienie: czumacki (Szlak Szpakowy, od Dniestru do Bałty) i miejscowy (okoliczne 25–30 wsi dawnego kahału).

30 sklepów i 36 rzemieślników — dla miasteczka liczącego 722 domy to mniej więcej jeden sklep na 24 domy i jeden rzemieślnik na 20. Sicinski (1901) uściśli, że wśród rzemieślników — wytwórcy kożuchów (owczych tulupów), a Rotmistrówka specjalizuje się w tuczeniu świń na sprzedaż na jarmarku miastkowskim.

Ludność żydowska w ciągu stulecia wzrosła z ~550 (1790) do ~1500 (1885). Średnie tempo — ~1% rocznie, co jest realistyczne dla miasteczka handlowego. Ale SG dodaje również niepokojącą liczbę: 4100 dziesięcin ziemi dworskiej przeciwko 3269 dziesięcinom ziemi włościańskiej. Na 1883 r. ziemianin posiada większą część ziemi niż wszyscy chłopi razem.

Mapa wojskowo-topograficzna ~1872 r. «M. Мясковка» — miasteczko u zlewu dopływów Markówki. Widoczne drogi, dopływy, uroczyska wokół miasteczka.

Fragment trójwiorstowej mapy Szuberta–Tuczkowa, arkusz XXXIII-12

«Drogą przymusowej sprzedaży — Koczubeja»

Epsztein, Podolska gubernia Jaroszyńscy wśród ziemian-marszałków guberni podolskiej: Antoni (1000 chłopów, pow. jampolski), Henryk (4746, winnicki), Franciszek (1813, bracławski).

Epsztein T. Polska własność ziemska na Ukrainie.

Marczyński (1823) odnotowuje właściciela — Jana Jaroszyńskiego. SG (1885) odnotowuje innego:

«Założona przy końcu XVI w. stanowiła niegdyś osobny klucz Koniecpolskich, Lubomirskich. Potem należała do Bielskich i Jaroszyńskich, dziś drogą przymusowej sprzedaży Koczubeja.»

SG T. VI, s. 289

«Drogą przymusowej sprzedaży» — to nie tylko długi. Po powstaniu styczniowym 1863 r. Aleksander II wprowadził systemową politykę likwidacji polskiego ziemiaństwa na Prawobrzeżnej Ukrainie: konfiskaty majątków uczestników powstania, zakaz nabywania nowej ziemi przez Polaków (1865), przymusowe sprzedaże na rzecz rosyjskich i lojalnych nabywców.

Miastkówka — nie jest przypadkiem odosobnionym. Ten sam SG odnotowuje «drogą przymusowej sprzedaży... od Jaroszyńskich do Koczubejów» co najmniej dla pięciu majątków Jaroszyńskich: Miedwiedówka i Popeliuchy (klucz nowokonstantynowski, 9171 dzies.), Studennica (klucz tywrowski), Michajłówka (pow. winnicki) i Miastkówka. Hasło o Michajłówce wprost datuje przymusową sprzedaż: «po 1863 r.»

Nabywca — hrabia Koczubej («hr. Koczubejów» — SG, hasło «Michajłówka»). Sicinski (1901) potwierdza: w chwili jego opisu właścicielem Miastkówki jest «Koczubej».

Gulldman: statystyka 1893 r.

Między SG (1885) a Sicinskim (1901) jest jeszcze jedno źródło: Wasilij Gulldman, urzędnik podolskiego zarządu gubernialnego, wydał dwa podręczniki — «Населённые мєста» (1893) i «Поместное землевладеніе» (1898). Razem dają najpełniejszy statystyczny portret Miastkówki pod koniec XIX w.

Gulldman, Населённые места Подольской губерніи (1893), s. 364 Zapis statystyczny o Miastkówce: ludność, szkoła, apteka, zakłady, młyny.

Гульдман В.К. Населённые мєста Подольской губерніи. Каменец-Подольский, 1893

564 mieszkańców w samym miasteczku (bez przysiółka) — wydaje się mało? To dlatego, że Gulldman liczy tylko jądro, a Rotmistrówkę i okoliczne futory zalicza jako «przysiółek». Z przysiółkiem — 5400 dusz, co zgadza się z Sicinskim (~5934 na 1901 r.).

Ale są szczegóły, których nie ma ani u SG, ani u Sicinskiego: apteka, gorzelnia, 3 młyny wodne. Rzemieślników — 15 (SG dawał 36 na ~1883 r., ale «61 rzemieślników, wszyscy Żydzi» odnotowano w 1832 r.). Spadek — znak tego, że towary fabryczne wypierają produkcję chałupniczą.

Gulldman, Поместное землевладение (1898), s. 224 Właścicielka Miastkówki — Natalia Fiodorowna Tereszczenko, szlachcianka guberni kijowskiej. 3550 dzies.

Гульдман В.К. Поместное землевладение в Подольской губерніи. Каменец-Подольский, 1898

Drugi podręcznik Gulldmana (1898) odsłania nazwisko, którego szukaliśmy. SG (1885) pisał «Koczubej» — ale już w 1898 r. właścicielką Miastkówki jest Natalia Fiodorowna Tereszczenko, prawosławna, szlachcianka guberni kijowskiej. Adres: Kijów, ul. Aleksiejewska, dom nr 3. Majątek: Miastkówka z folwarkiem Mordyt, w. Marianówka, w. Łysohirka. Łącznie 3550 dziesięcin (ornej 2618, lasu 726½, gruntu osiedlowego 80½). Zarządca — Semen Teofanowicz Chyżyński.

Co widzi Sicinski

Sicinski, Парафії i cerkwie eparchii podolskiej (1901), s. 818–820 Zapis № 1031 — Miastkówka: etymologia, właściciele, cerkwie, wizyty XVIII w., ikonostas, szkoły. Najbardziej szczegółowy opis miasteczka ze wszystkich dostępnych źródeł.

Sicinski J. Парафії i cerkwie eparchii podolskiej. Wyp. 9. Kamieniec Podolski, 1901

1901 rok. Jefimij Sicinski — kapłan, historyk, członek Podolskiego Eparchialnego Komitetu Historyczno-Statystycznego — publikuje najbardziej szczegółowy opis Miastkówki i okolicznych wsi ze wszystkich, które mamy. Pracuje z dokumentami parafialnymi, czyta wizyty XVIII w. w kościele miastkowskim i zapisuje miejscowe przekazy.

~5934 mieszkańców — porównaj z ~2260 u Marczyńskiego (1823) i ~3000 w SG (1885). W ciągu 80 lat ludność wzrosła 2,5-krotnie. Ale proporcje uległy zmianie: Żydzi — już nie «połowa» (jak w SG), lecz trochę więcej. Prawosławnych — mniej niż połowa. Katolików — tylko 120 osób (przy kościele z 1962 parafianami według SG na 1883 r. — ale tamta parafia obejmowała okoliczne wsie, a Sicinski liczy tylko mieszkańców samej Miastkówki).

I oto szczegół, który nie trafi do żadnego podręcznika statystycznego: «działki rozdrobnione, wielu bezrolnych». To już nie handlowe miasteczko Jaroszyńskich z 4100 dziesięcinami ziemi dworskiej. Po reformie 1861 r. chłopi otrzymali ziemię — ale było jej mało, a z każdym pokoleniem działki kurczyły się.

Rotmistrówka — wieś-satelita

Sicinski potwierdza to, co podejrzewaliśmy na podstawie dokumentów z XVII w.:

«[Rotmistrówka] zawsze stanowiła jedną majętność z m. Miastkówką.»

Sicinski, № 1032

Razem z Ostapówką i Hoculówką (częściami Rotmistrówki) oraz przypisanymi wsiami Wysoka Grobla i Marianówka — 3746 dusz prawosławnych. Główne zajęcie — tuczenie świń na sprzedaż na jarmarku w Miastkówce. W Wysokiej Grobli i Marianówce — wielu katolików (w Wysokiej Grobli — połowa mieszkańców), przy czym Sicinski uściśla: to «zubożała szlachta na stopie czynszowej».

Przekazy i legendy

Sicinski — skrupulatny zbieracz przekazów. Zapisuje wszystko, co słyszy od mieszkańców i co czyta w wizytach XVIII w. z kościoła. Lecz nie weryfikuje tych przekazów dokumentalnie — i należy o tym pamiętać.

Czwarty okręg

Sicinski opisuje Miastkówkę jako centrum 4. okręgu dziekańskiego powiatu olhopolskiego. Wokół — wsie, które spotykaliśmy w dokumentach XVII–XVIII w. Teraz widzimy je w 1901 r.:

Zwróćmy uwagę: Jaroszyński jako właściciel figuruje nie tylko w Miastkówce, lecz także w Horiaczkówkach, Chrystyszczach, Szarapanówkach. Czyli jeśli Miastkówka przeszła do Koczubeja «drogą przymusowej sprzedaży», to  sąsiednie wsie pozostały przy Jaroszyńskich. Albo to inne pokolenie Jaroszyńskich, albo sprzedaż dotyczyła tylko samego miasteczka.

Pieszczanka i «klucz miastkowski»

Oddzielne świadectwo z sąsiedniego, 5. okręgu. Sicinski opisuje Pieszczankę (1751 m. + 1772 ż. + ~1500 Żydów) i dodaje:

«П[ещанка] нєкогда принадлежала къ Мясковскому ключу имєній Конецпольскихъ, затємъ Любомирскихъ. Въ концє XVIII в. она поступила въ казну.»

Sicinski, № 1060

«Klucz miastkowski majątków Koniecpolskich» — Sicinski odnotowuje termin, który zrekonstruowałem na podstawie rejestrów z XVII w. Miastkówka — centrum klucza (= jednostki administracyjnej), który obejmował co najmniej 10–12 wsi. Pieszczanka — jedna z nich, i  pod koniec XVIII w. odeszła do skarbu, czyli odłączyła się od klucza jeszcze przed Jaroszyńskimi.

Podsumowanie: portret miasteczka na 1901 r.

XIX w. — pierwsze stulecie, dla którego nie mamy żadnego świadectwa o oblężeniach, spaleniach czy wojennych zniszczeniach Miastkówki. Po 270 latach wojen, oblężeń i zniszczeń miasteczko nareszcie rośnie bez przerw.

Od ~2260 do ~5934 — wzrost 2,5-krotny w ciągu 80 lat. Jakie było to miasteczko u progu XX wieku?

Ludzie. Prawie 6000 mieszkańców — trzy społeczności, które żyją obok siebie. Prawosławni (~2800) — «wszyscy bez wyjątku chłopi»; działki rozdrobnione, wielu pozostało bez nadziałów i żyje «wyłącznie z pracy najemnej»; są majstrowie, którzy szyją kożuchy owcze, lecz «wskutek konkurencji żydowskiej mało im przypada zarobku». Żydzi (~3000, 75% jądra miasteczka) — sklepikarze, szynkarze, rzemieślnicy; kamienna synagoga, dwa domy modlitwy, rabin-autor dzieł halachicznych, stele nagrobne z XVIII w. Katolicy (120) — potomkowie spolonizowanej szlachty i polskich kolonistów; wśród nich w Wysokiej Grobli — «zubożała szlachta na stopie czynszowej».

Świątynie. Kamienna cerkiew Zwiastowania (1708) — ściany na sążeń, jedna kopuła na zewnątrz z czterech pierwotnych, ikonostas wymieniony w 1888 r. Murowany kościół (1747, remont 1785) — konsekrowany w 1841, parafia od 1808, cegła na kamiennych fundamentach. Kamienna cerkiew Ikony Kazańskiej w Rotmistrówce (1847). Synagoga. Cerkiew Złożenia Pasa — rozebrana jeszcze ~1809.

Handel. 26 jarmarków rocznie (jarmark co dwa tygodnie!), 30 sklepów. Dla porównania: Niemirów miał 12, Tulczyn — 10. Trzy młyny wodne na Szumiłówce, gorzelnia. Apteka.

Oświata. Jednoklasowa szkoła ministerialna (od 1881), 2 nauczycieli, 51 uczniów. Oddzielna szkoła piśmienności dla dziewcząt (od 1897). Jeszcze cztery szkoły w okolicznych wsiach.

Władza. Zarząd włościański. Centrum 4. okręgu dziekańskiego powiatu olhopolskiego — 11 parafii dookoła. Właścicielka według Gulldmana (1898) — Natalia Tereszczenko, szlachcianka z Kijowa; zarządca Chyżyński na miejscu. Sicinski (1901) wciąż pisze «Koczubej» — który z nich ma rację, pozostaje pytaniem otwartym. Okoliczne wsie trzymają inni Jaroszyńscy i Brzozowscy — stary «klucz» rozpadł się.

Ziemia. Oto co zmieniło się na zawsze. Ziemia dworska (3550 dzies. wg Gulldmana) wciąż przewyższa włościańską (3269 dzies. wg SG). Działki rozdrobnione, bezrolnych coraz więcej — ale ziemia idzie nie do nich, lecz do nowych ziemian. Stary «klucz Koniecpolskich» rozpadł się: Pieszczanka odeszła do skarbu, Miastkówka — od Jaroszyńskich do Koczubeja «drogą przymusowej sprzedaży», a potem, prawdopodobnie, do Tereszczenków (wg Gulldmana 1898).

Miasteczko, założone dla kontroli Szlaku Kuczmańskiego (lata 1630.), przeżyło oblężenia (1654, 1674), okupację osmańską (1672–1699), zniszczenia i odbudowy. W XIX w. jego wrogowie — to już nie orda i nie kozacy, lecz długi, rozdrobnienie ziemi i przymusowe sprzedaże. Dalej — XX wiek.