1649 r. Powstanie Chmielnickiego zmieniło wszystko. Polskich panów już nie ma — przynajmniej tu, na Pobereżu. Aleksander Koniecpolski, nominalny właściciel, jest gdzieś daleko. A na kamiennym brodzie przez Szumiłówkę stoi kozacka forteca, a dowodzi nią sotnik Mychajło Zelenski.

Rejestr Wojska Zaporoskiego z 1649 r.

Rejestr Wojska Zaporoskiego z 1649 r. — spis wszystkich kozaków Hetmanatu, przeprowadzony po ugodzie zborowskiej. Pułk bracławski pod dowództwem legendarnego Danyły Neczaja (zginie w 1651 r. pod Krasnem). W składzie pułku — sotnia miastkowska: 61 kozaków w samej Miastkówce (253 łącznie z podległymi wsiami) — największa sotnia w regionie.

Rejestr Wojska Zaporoskiego z 1649 r. (s. 253) «СОТНЯ МІСТКОВСКАЯ» — Михаило Зеленскии сотник. Pierwsze imiona: Стась Крамар, Каленикъ Стрълецъ, Жаданъ Зъжченко...

Rejestr 1649 r. (red. Todijczuk i in., 1995), s. 253

Panów nie ma

Aby zrozumieć rejestr z 1649 r., trzeba zrozumieć, co wydarzyło się rok wcześniej. Ironia losu: powstanie, które zniszczyło władzę Koniecpolskich na Pobereżu, sprowokował właśnie ich ród. Stanisław Koniecpolski — założyciel Miastkówki — latami prześladował Bohdana Chmielnickiego, uważając go za niebezpiecznego. Przed śmiercią (1646) nakazał synowi Aleksandrowi „znaleźć jakieś oskarżenie i zgładzić go ze świata". Aleksander posłuchał: jego podstarości Daniel Czapliński odebrał Chmielnickiemu chutor Subotów, pobił syna i zniesławił żonę. Chmielnicki pojechał do Warszawy szukać sprawiedliwości, ale zamiast sądu otrzymał areszt. Wtedy wypowiedział słowa, które stały się prorocze: „Póki szabli z ręki nie wyjmę — nic nie zdołam". Wiosna 1648 — początek powstania.

Po zwycięstwach pod Żółtymi Wodami i Korsuniem (maj 1648) wojsko kozacko-tatarskie ruszyło na zachód. Bracławszczyzna — jeden z pierwszych terenów, gdzie polska szlachta została wypędzona lub wymordowana. Majątki spalono, zarządcy uciekli, administracja zniknęła. Do końca 1648 r. na Pobereżu nie pozostał żaden działający polski urząd.

Ugoda zborowska (sierpień 1649) formalnie pozwoliła szlachcie wrócić na Bracławszczyznę i Kijowszczyznę. Ale faktycznie — nikt nie wrócił. Terytorium kontrolowali kozaccy pułkownicy i sotnicy. Magnaci, jak Aleksander Koniecpolski, zachowywali tytularne prawo do majątków, ale nie mieli żadnej realnej władzy.

To właśnie widać w rejestrze: nie ma żadnego polskiego pana. Ani Koniecpolskiego, ani jego zarządcy, ani starosty, ani nawet dzierżawcy. Aleksander Koniecpolski (1620–1659), wojewodzic sandomierski, jest gdzieś w Polsce — daleko od swoich „majątków". Faktycznie Miastkówką kieruje kozacka gromada na czele z sotnikiem Zelenskim. Własny sąd, własna administracja, własne wojsko.

To nie wieś i nie majątek — to autonomiczna jednostka wojskowa na granicy trzech państw: Rzeczypospolitej (która ledwie tu istnieje), Hetmanatu i Imperium Osmańskiego (za Dniestrem — Mołdawia, wasal sułtana).

Forteca pograniczna

Dlaczego właśnie tu — na kamiennym brodzie? Przywilej z 1637 r. odpowiada wprost: «dla obrony Królestwa przy Szlaku Kuczmańskim».

Miastkówka stoi na styku dwóch traktów, gdzie Szlak Kuczmański przecina Szumiłówkę. Kamienny bród — to nie tylko przeprawa dla kupców. To miejsce, gdzie armia może szybko przerzucić się z jednego brzegu na drugi. Dwie słobody po obu stronach — to nie dwie wsie, a dwa przyczółki, które kontrolują bród.

Do 1654 r. (Paweł z Aleppo) stanie tu już «крѣпость» z drewnianą ścianą, rowami, dwiema cerkwiami i garnizonem pułkownika, który „czuwa na granicy Lachów, Mołdawii i kraju Tatarów".

Ale to już kolejny rozdział. W 1649 r. forteca prawdopodobnie już istnieje, bo 253 kozaków potrzebuje umocnień.

Struktura sotni

Rejestr wymienia kozaków według miejscowości. Struktura sotni miastkowskiej — nietypowa:

Geografia — dziwna. Osady są rozrzucone na ponad 100 km, podczas gdy typowa sotnia kozacka — 15–30 km średnicy. Kanków i Polkowce — o dziesiątki kilometrów od Miastkówki i bliżej do innych sotni pułku bracławskiego.

Kolejna zagadka — 70 kozaków „bez przydziału", zapisani na końcu sotni bez wskazania miejscowości. To największa grupa po samej Miastkówce. Analiza nazwisk wskazuje, że nie są to miastkowianie: wśród nich nie ma żadnego Hołubeckiego (a w Miastkówce jest ich pięciu), żadnego Koszarinskiego (trzech w Miastkówce), żadnego Kulawczenki. Być może są to kozacy „polowi" — bez stałej siedziby, oddelegowani do sotni jako garnizon fortecy pogranicznej.

Nasza teoria: kozacy z dalekich wsi byli oddelegowani do Miastkówki jako pograniczny garnizon. Sotnia formowała się nie według bliskości geograficznej, lecz według potrzeby wojskowej: kto służył w tej fortecy, ten był zapisany w tej sotni, nawet jeśli jego rodzinna wieś leżała 60 km dalej. Stina, Szpików, Kanków — to osady tyłowe, które dostarczały kozaków do służby na pierwszej linii. Ale to tylko teoria — bezpośrednich dowodów nie ma.

Co mówią nazwiska

Rejestr z 1649 r. — to nie tylko spis imion. Kozackie nazwiska XVII w. często wskazują na profesję, zajęcie lub pochodzenie człowieka. Jeżeli uważnie przeczytać 60 imion miastkowian, wyłania się portret osady — jej gospodarka, skład ludności, więzi migracyjne.

Rzemiosła i handel

Co najmniej 6 rzemieślników na 60 — jedna dziesiąta. Kramarz, dwóch kuśnierzy, tkacz, szewc — to nie garnizon, a miasteczko z gospodarką rynkową. Dla porównania: w Stinie (11 kozaków) i Szpikowce (12) — ani jednego nazwiska rzemieślniczego. To wsie. Miastkówka — miasto.

Klastry rodzinne

Wśród 60 kozaków Miastkówki — co najmniej 7 par i grup rodzinnych:

18 z 60 — prawie jedna trzecia — przybyło rodzinami, nie pojedynczo. Pięciu Hołubeckich — największy klan w sotni; prawdopodobnie ojciec z synami albo bracia. Trzech Koszarińskich — też rodzina. Dla tymczasowego obozu wojskowego to nietypowe. Ludzie jadą do Miastkówki z rodziną, aby zostać — to znak zakorzenionej osady, gdzie jest już co bronić.

Skąd przybyli

Nazwiska geograficzne — najcenniejsze: pokazują, skąd ludzie przesiedlali się do Miastkówki.

Miastkówka zbiera ludzi z różnych źródeł: z innych majątków Koniecpolskiego (Kitajhorod), z sąsiedniego Hołubecza w tym samym skupisku osadniczym (Hołubeccy, ~15 km), zza Dniestru (Wołoszyni, Mołdawia) a nawet ze stepu (Murzak — pochodzenie tureckie). Miasteczko pograniczne na skrzyżowaniu traktów działa jak magnes: słoboda zwalnia od podatków, rynek daje zarobek, forteca daje bezpieczeństwo.

Jeszcze wyraźniejszy obraz daje Rachniwka (42 kozaków): zapisani są tu Turczyn (Mykyta) — Turek lub Turczyn, Litwin (Ihnat) — Białorusin, Wołoszyn (Oleksa) — Mołdawianin. A wśród 70 kozaków „bez przydziału" — Brasławec (z Bracławia, stolicy województwa), Sawraniec (z Sawrania, ok. 100 km), mołdawskie imiona Kreczun, Radul, Dumytrenko. Pobereże roku 1649 — to tygiel, gdzie Ukraińcy, Mołdawianie, Litwini i Turcy żyją obok siebie.

253 kozacy — to tylko mężczyźni zapisani do Wojska Zaporoskiego. Z rodzinami, kobietami, dziećmi, ludnością niekozacką (mieszczanie, rzemieślnicy, Żydzi) — Miastkówka 1649 r. mogła liczyć ponad tysiąc mieszkańców.

Dla osady mającej ok. 12–15 lat — to imponujący wzrost, który tłumaczy słoboda (zwolnienie od podatków) i strategiczne położenie na skrzyżowaniu szlaków handlowych.

Aby zrozumieć ten wzrost, trzeba myśleć jak czumak albo kupiec XVII w. Szlak Kuczmański biegł po dziale wód — wąskim grzbiecie między dorzeczami rzek.

To nie przypadek: rzeki Pobereża płyną w głębokich, stromych dolinach, i karawana z wozami po prostu nie mogła przeciąć ich w dowolnym miejscu. Szlak bez rzek — jedyna logiczna trasa dla transportu towarowego.

Ale powstaje tu dylemat. Wszystkie osady stoją przy wodzie — nad rzekami, przy źródłach. Karawana idzie suchym działem, a żeby przenocować w miasteczku, trzeba zjechać w dół do doliny, przeciąć rzekę — i potem wracać z powrotem w górę na szlak. Nie każda przeprawa to umożliwiała: potrzebny był prom lub most, a młode słobody nie miały ani jednego, ani drugiego.

Kamionobród rozwiązywał ten problem idealnie. Naturalny kamienny bród przez Szumiłówkę — przeprawa bez promu i bez mostu. Osada po obu brzegach — wjeżdżaj z dowolnej strony. Targ w niedziele (wg przywileju z 1637 r.) — uzupełnij zapasy. I najważniejsze: zjazd z działu wód i powrót na niego nie dodawały zbędnych kilometrów — szlak i tak przechodził przez ten punkt. Dla karawany idącej z Baru na Soroki lub z Jampola na Bracław Miastkówka była nie zwykłym przystankiem, lecz jedynym wygodnym przystankiem na dziesiątki kilometrów.

Pełny rejestr sotni miastkowskiej (253 imiona) ▸

Miastkówka (siedziba sotni) — 61

№	Imię	Uwaga
	Михаило Зеленскии	sotnik
1	Стась Крамар
2	Каленикъ Стрълец
3	Жаданъ Зъжченко
4	Андрус Бокотыренко
5	Гарасим Убииконенъко
6	Сонуфрви Убииконенъко
7	Дахно Чернювъский
8	Педоръ Голенъко
9	Гринецъ Бородикъ
10	Иванъ Микулченъко
11	Костя Ткачъ
12	Галь Китаигородский
13	Семенъ Залювский
14	Гринецъ Залювский
15	Яков Копъевъскии
16	Дмитро Балинец
17	Семенъ Зубко
18	Иванъ Борисенко
19	Панъко Борисенко
20	Леско Кирносовъский
21	Марко Волошинъ
22	Супрунъ Политанский
23	Гавришенко Пилиновъский
24	Гавришъ Кошаринский
25	Нестеръ Кошаринскии
26	Павло Кошаринский
27	Иепа Нестеренко
28	Степанъ Кулявъченко
29	Ярема Кулявченъко
30	Хар Дъдовъ
31	Хар Педорченъко
32	Иванъ Поляник
33	Педор Близнюкъ
34	Прокопъ Гарасименко
35	Иванъ Кушнъръ
36	Мацко Кушнеренко
37	Марко Вичникъ
38	Сониско Вияник
39	Oгдор Вияникъ
40	Илляшъ Гуменский
41	Маликъ Мистковский	nazwisko od nazwy miasteczka
42	Васил Голубецкии
43	Петро Голубецкии
44	Юрко Голубецкии
45	Мороз Голубецкии
46	АндрЪй Голубецкии
47	Биль Китаигородский
48	Павло Лесенъко
49	Солексъи Шовернега
50	Юрко Даренко
51	Oедор Даренко
52	Oгдор Ворвол
53	Петро Швецъ
54	Улашин Барчания
55	Павло Цивский
56	Васил Мурзакъ
57	Мигал Заценко
58	Oгдор Лотвинелко
59	Иванашко Волошинъ
60	Васил Собцуцкии

Polkowce (Popkiwci) — 20

№	Imię
1	Яковъ Климченко
2	Тыринъ Климченко
3	Васил Карпенко
4	Балка Кудювъскии
5	Игнат Ласковъский
6	Лукян Милашенко
7	Oедор Илченко
8	Уласъ Матковский
9	Марко Кудювъскии
10	Семенъ Тороканъ
11	Иванъ Панютенко
12	Васил Солексъенко
13	Степанъ Бостромыенко
14	Стецъ Лазаренъко
15	Каско Солексъенъко
16	Степанъ Бужко
17	Степанъ Карпенъко
18	Васил Пацюнка
19	Мигал Пацюнъка
20	Яков Бушинский

Szpikowka — 12

№	Imię
1	Сомелян Тесленко
2	Педоръ Стрълникъ
3	Гринец Тесленъко
4	Семенъ Савецкии
5	Михаило Семенъко
6	Педор Валигора
7	Угринъ Малененко
8	Дмитро Кабъка
9	Иванъ Педоренко
10	Юсипъ Шепътченъко
11	Васил Кованъченъко
12	Oилипъ Рахновский

Rachniwka — 42

№	Imię
1	Солекса Волошинъ
2	Солексъи Сиротка
3	Семенъ Дубоносъ
4	Васил Крупъка
5	Томашъ Улашиненко
6	Назарко Пикуличенко
7	Иванъ Юричъ
8	Oедор Притула
9	Марочко Вовчаръ
10	Максим Грабина
11	Гавришъ Следювъскии
12	Васил Шинкгиръаи
13	Гринецъ Радченъко
14	Анъдрушко Бобленко
15	Карпъ Евтушенко
16	Микита Турчинъ
17	Игнат Литвинъ
18	Степанъ Сергиенъко
19	Андрус Петренко
20	ЕремЪи Борешин зят
21	Педоръ Великий
22	Максим Лавриненко
23	Марко Козаръ
24	Павел Шостакъ
25	АнъдрЪи Лесняченко
26	Курило Лесняченко
27	Васил Шмат
28	Данило Солеиникъ
29	Юрко Сименъко
30	Степанъ Глусченко
31	Петро Емецъ
32	Романъ Савъченко
33	Васил Юрченъко
34	Грицко Сонисченъко
35	Семенъ Сименъко
36	ГордЪи Лесняченко
37	Кунашъ Глусченко
38	Штепа Зъънъченъко
39	АнъдрЪи Губъченко
40	Анъдрус Гринъченко
41	СергЪи Перетяченко
42	Васил Лукашенко

Stina — 11

№	Imię
1	Васил Бараников зят
2	Романъ Чемерисъ
3	Иванецъ Качъмаевъский
4	Иванъ Шкуратенко
5	Солекса Василюв зят
6	Иванъ Шаповаленъко
7	Мартиян Баркусъ
8	Думитрашъко
9	Васил Нестеренко
10	Иванъ Убииконь
11	Григор Лукашенко

Kanków (Kunka) — 37

№	Imię
1	Степанъ Куцаненко
2	Степанъ Яловый
3	Степанъ Пискливец
4	Дмитро Старко
5	Иванъ Бурдюгъ
6	Иванъ Кутица
7	Тимко Пискливъченко
8	Oеско Колесник
9	Васил Курмазъ
10	Михаило Коцанъ
11	Гринь Микитенъко
12	Юрко Гуденъко
13	Хроля Волошинъ
14	Дацко Резникъ
15	Кглыкга Скоморот
16	Васко Товъпыченко
17	Игнат Масло
18	Лукашъ Химчичъ
19	Петро Шевъченко
20	Роиша Цикаленко
21	Панас Касчин зят
22	Семенъ Иванцювъ сын
23	Грицко Сливъка
24	Тимъко Улизаенко
25	Тимко Семаенъко
26	Мацъ Кушка
27	МатЪи Маленичъ
28	Юсь Шаповаленко
29	Иванъ Дюгтяренко
30	Мис Микитенъко
31	Иванъ Вяликъ
32	Степанъ Васюченко
33	Иванъ Кгожуна
34	Григор Состапенъко
35	Сохръмъ Кардашъ
36	Иванъ Мелникъ
37	Васил Костиненко

Bez przydziału — 70

№	Imię
1	Дугушъ Думитренко
2	Яковъ Какало
3	Савъка Рудченъко
4	ЯремЪи
5	Михаило Кгордигеский
6	Васиянъ Старыш
7	Кгора Савранецъ
8	Каско
9	Народинъ
10	Иванъ Пустовоить
11	Конъдрат Голованъ
12	Гринецъ Глъбченъко
13	Иванъ Кичберъ
14	Кречунъ Бордусъ
15	Бъланъ Кобенъко
16	ГоръдЪи Череватый
17	Oедорашко Кашка
18	АртемЪи Кгерманенко
19	Костикъ Кабакъ
20	Куз Мелникъ
21	МатЪи Кудринскии
22	Михаило Калиненко
23	Анъдрушко Хвиленко
24	Солексъи Кульченко
25	Тимъко Детиненко
26	Иванъ Пилипенъко
27	Петро Цапъковъ шурин
28	Иванъ Бутченъко
29	Солексъи Рабъченко
30	Семко Ратушный
31	Васил Пасченъко
32	Васил Попенъко
33	Oгдор Заец
34	Васил
35	Гавришко
36	Дема Карисченко
37	Манко Сомеляненко
38	Лукянъ Кривоносенко
39	Скубъ Служка
40	Радул Маръченко
41	Михаило Довбенченъко
42	Гринь Дрища
43	Яковъ Грабъченко
44	Стась Зосим
45	Петро Гриценко
46	Григоръ Яковъцовъ зят
47	Игнат Солодчанъко
48	Иванъ Продченъко
49	Панасъ Стрълецъ
50	Гринецъ Браславецъ
51	Петро Пташниченко
52	Васко Ткаченко
53	Сема Куриленко
54	Сема Хоменъко
55	Васил Мултяненко
56	Васил Маценко
57	Степанъ Андрусченко
58	Иванъ Каръпенко
59	Васил Пунякъ
60	Гринецъ Руц
61	Семенъ Oединич
62	Триба
63	Лесь Ивасченко
64	Савъка Вовъчар
65	Степанъ Oиленко
66	Васил Голосченко
67	Oалендышъ
68	Вандя
69	Гринь Кучурявый
70	Педор Гармачченъко

Rejestr Wojska Zaporoskiego z 1649 r. (red. Todijczuk i in., 1995), s. 253–257

Miasteczko na brodzie

Kozacka Miastkówka — to nie wieś i nie majątek. To pograniczne umocnione miasteczko przy kamiennym brodzie przez Szumiłówkę. Ośrodek sotni (253 kozaków), węzeł dwóch traktów, targ w niedziele, rzemieślnicy i kupcy, dwie słobody po obu brzegach, forteca do kontroli Szlaku Kuczmańskiego. Panów nie ma — kozacka gromada kieruje sobą sama.

Na razie wszystko, co wiemy o Miastkówce, — pochodzi z rejestrów i map: spisy imion, liczba dymów, punkt na mapie. Ani jednego opisu, jak to miasteczko wyglądało. Ale w styczniu 1654 r. moskiewski stolnik zapisze w swojej rospisi naprzeciw Miastkówki jedno słowo — «пуста». A pięć miesięcy później syryjski diakon zobaczy je na własne oczy i opisze ściany, rowy, cerkwie i pułkownika, który „czuwa na granicy Lachów, Mołdawii i kraju Tatarów". Co stało się między tymi dwoma zapisami — pierwsze świadectwo naocznego świadka o naszym miasteczku.