Od drewnianych murów, które widział patriarcha Makary (1654), po kamienną cerkiew, stojącą do dziś — Miastkówka budowała się na wapieniu, który leżał pod nogami. Miasteczko, które Marczyński (1823) nazwał «porządnie z drzewa zabudowana», miało zaledwie dwie budowle kamienne: kamienicę-twierdzę i cerkiew Zwiastowania. Ale te dwie budowle opowiadają więcej niż setki drewnianych chat.

Twierdza

Twierdza, zdjęcie ok. 1950. lat Najstarsza zachowana budowla Horodkiwki. Dwukondygnacyjna, ok. 14×14 m, ściany metrowej grubości. Wytrzymała wszystkie oblężenia i najazdy, które niszczyły drewniane miasteczko wokół.

Zdjęcie z archiwum wsi

Najstarsza zachowana budowla Horodkiwki. Gdy patriarcha Makary przejeżdżał przez Miastkówkę w czerwcu 1654 r., Paweł z Aleppo zapisał: miasto ma «drewnianą ścianę i twierdzę». Obie cerkwie były wówczas drewniane — płonęły i były przebudowywane. Kamienną cerkiew Zwiastowania zbudują dopiero 54 lata później (1708). Czyli „twierdza" Makarego — to i jest kamienica: jedyna kamienna budowla w drewnianym miasteczku, która wytrzymała wszystkie oblężenia XVII–XVIII w., gdy drewniane cerkwie palili Tatarzy i Kozacy.

Masywna dwukondygnacyjna budowla ok. 14×14 m ze ścianami grubości metra, sklepieniem i piwnicą. Katalog „Pam'jatky istoriji ta kultury Ukrajiny" datuje ją na XVII w. — zabytek architektury. Wizytacje XVIII w. świadczą, że cerkiew „siedem razy palili Tatarzy, lecz ściany ocalały" — to o kamiennych ścianach twierdzy-cerkwi, które nie palą się. Drewniane kopuły, ikonostasy, dachy płonęły — kamienne ściany stały.

Gdy miasteczku nie groziły już najazdy, twierdza zmieniła funkcję. „Topograficzny opis guberni podolskiej" (ok. 1799) nazywa ją «pańską wielką kamienną [...] karczmą, która zwie się RATUSZEM, przy której zarazem jest piwnica». Archeolog Hipolit Zborowski (1929) widzi już dwie odrębne budowle: „osterię" (od wł. osteria — zajazd wyższej klasy) oraz „byłe więzienie".

Marczyński, T. 3, s. 194 (1823) «dom murowany» — murowany budynek, pozostałości dawnego zamku.

Marczyński W. Statystyczne... opisanie gubernii podolskiey. T. III. Wilno, 1823

Podziemne przejścia (odkryte w 2019 r.) — długości ponad 50 m, sklepione z kamienia bez cementu (XVII w.). Łączyły kamienicę z kościołem, cerkwią i bazarem. To wskazuje na jednolity system obronny miasteczka: cerkiew, kamienica i kościół były powiązane nie tylko administracyjnie, lecz także fizycznie, podziemnymi przejściami.

Cerkiew Zwiastowania

Cerkiew Zwiastowania Najświętszej Bogurodzicy Kamienna, ze ścianami grubości sążnia (ok. 2,13 m). Przebudowana w kamieniu w 1708 r. przez Dmytra Zelenskiego (według Lehuna, 2025).

Zdjęcie z archiwum wsi

Pierwsza cerkiew na tym miejscu była drewniana — widział ją Paweł z Aleppo w 1654 r., nazywając ją «Władczynią» (cerkwią Bogarodzicy). Patriarcha Makary odnotował dwie cerkwie w Miastkówce: „Władczyni" na lewym brzegu Szumiłówki i „Mikołaja" na prawym. Obie — drewniane.

W 1708 r. kozak Dmytro Zelenski — syn pułkownika Mychajła, sojusznika Mazepy — przebudował cerkiew w kamieniu. Ściany grubości jednego sążnia (ok. 2,13 m). Pierwotnie czterokopulna. To nie świątynia — to twierdza.

Sicinski, Приходы и церкви (1901), s. 818–820 Zapis № 1031 — Miastkówka: etymologia, właściciele, cerkwie, wizytacje XVIII w., ikonostas, szkoły.

Сецинський Є. Приходы и церкви Подольской епархіи. Вып. 9. Каменец-Подольский, 1901

Wizytacje XVIII w. (które Sicinski czytał w kościele Miastkówki) utrzymują: «церковь семь разъ была сожигаема татарами, но стєны ея уцєлєли». Liczba „siedem" może być symboliczna, ale fakt wielokrotnego spalenia — prawdopodobny: region leżał na szlaku tatarskim, a sąsiednie wsie masowo opisują zniszczenia. Ściany grubości sążnia — wytrzymały.

Cerkiew Kazańska

W Rotmistrówce — wsi, która «zawsze stanowiła jedną majętność z m. Miaskowką» (Sicinski) — na prawym brzegu Szumiłówki z dawnych czasów stała drewniana cerkiew Św. Mikołaja. Patriarcha Makary widział ją w 1654 r. W 1822 r. spłonęła ze wszystkimi dokumentami.

Na jej miejscu w 1847 r. zbudowano i poświęcono kamienną cerkiew Ikony Matki Bożej Kazańskiej. Budowa trwała długo — brakowało środków. Z dawnej Mikołajowskiej ocalała jedynie kamienna dzwonnica, która stała do początku lat 1930.

Sicinski opisuje jednorzędowy ikonostas oraz osobliwą ikonę na blasze: z jednej strony — Matka Boża, z drugiej — św. książę Aleksander Newski, «въ память освобожденія крестьянъ отъ крѣпостной зависимости». W 1900 r. — jedyna cerkiew parafii rotmistrowskiej. Działa do dziś.

Kościół Niepokalanego Poczęcia

Kościół Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny Wzniesiony w 1747 r. (ks. Józef Lubomirski), remontowany w 1785 r. (Bielski + Jaroszyński).

Zdjęcie z archiwum wsi

Murowany z cegły — jedna z pierwszych ceglanych budowli miasteczka. Wzniesiony w 1747 r. przez księcia Józefa Lubomirskiego (1704–1755). Remontowany w 1785 r. przez Antoniego Bielskiego wspólnie z  Mikołajem Jaroszyńskim.

Schematyzm 1831 r. (Szczepaniak / DAChmO) «Ecclesia Miastkowcensis Immaculatae Conceptionis B.M.V. [...] Fundator: Illustrissimus Princeps Josephus Lubomirski [...] Reparator: Antonius Bielski.»

Szczepaniak, Schematyzm 1831; DAChmO, ф. 685, оп. 4, спр. 23

Marczyński (1823) pisze «Kościół parafialny murowany z cegły, założony 1785 r. przez Bielskiego» — ale ma na myśli remont, a nie budowę. Schematyzm 1831 r. wyraźnie rozróżnia: Fundator (założyciel) — Lubomirski, Reparator (odnowiciel) — Bielski.

W 1883 r. przy kościele — 1962 parafian (SG). Parafia obejmowała nie tylko Miastkówkę, ale i okoliczne wsie. Parafia formalnie utworzona w 1808 r. Kaplica-filia — w Dmytraszkiwce.

Świątynie zaginione

Trzy cerkwie Miastkówki i Rotmistrówki nie dotrwały do naszych dni. Wszystkie trzy — drewniane. Każda zniknęła na swój sposób: jedną rozebrano jako zbędną, druga spłonęła, trzecia — po prostu się rozpadła.

Cerkiew Złożenia Pasa

Druga cerkiew samej Miastkówki — po Zwiastowania. Drewniana, stała gdzieś w centrum miasteczka. Mniej więcej w połowie XVIII w. dziekan unicki Lubiński siłą ją zajął i przekształcił na greckokatolicką.

«Cerkiew Złożenia Pasa [...] zajęta przez dziekana unickiego Lubińskiego i przekształcona na unicką; ponieważ parafian prawosławnych przy niej nie było, ksiądz unicki uważany był za wikariusza cerkwi Zwiastowania, ale korzystał ze wszystkich gruntów cerkiewnych, a prawosławnemu proboszczowi „we wszystkim odmówiono".»

Sicinski, № 1031 (na podstawie wizytacji XVIII w.)

Konflikt trwał dziesięcioleciami: ksiądz unicki zabrał ziemię i grunty, proboszcz prawosławny nie miał nic. Gdy Imperium Rosyjskie zniosło unię, cerkiew straciła parafian i sens. Około 1809 r. została rozebrana. Sicinski pisze, że na jej miejscu stoi kościół, ale to anachronizm: kościół zbudowano w 1747 r., na 62 lata przed rozebraniem cerkwi. → Szczegółowo: Unia w Miastkówce

Cerkiew Św. Mikołaja (Hoculówka)

Najstarsza ze znanych cerkwi Rotmistrówki. Stała na prawym brzegu Szumiłówki, w części wsi nazywanej Hoculówką. Patriarcha Makary widział ją w 1654 r. i nazwał „Mikołaja" — druga cerkiew (obok Zwiastowania), którą odnotował w Miastkówce.

Kiedy i przez kogo została zbudowana — nie wiadomo: Sicinski wprost pisze, że żadne dokumenty się nie zachowały. W 1822 r. cerkiew spłonęła ze wszystkimi sprzętami i dokumentami cerkiewnymi. Razem z nią zginęła cała wczesna historia parafii na prawym brzegu. Na jej miejscu w 1847 r. zbudowano kamienną cerkiew Kazańską, która stoi do dziś. Z Mikołajowskiej ocalała jedynie kamienna dzwonnica — zburzona na początku lat 1930.

Cerkiew Św. Archanioła Michała (Rotmistrówka)

Druga cerkiew Rotmistrówki — stała w innej części wsi, oddzielnie od Mikołajowskiej. Sicinski błędnie opisuje je jako jedną sekwencję: rzekomo Michajłowska „zbudowana zamiast" Mikołajowskiej. W rzeczywistości istniały równocześnie — potwierdzają to odrębne księgi metrykalne za 1796 r.

Zbudowana ze zwęglonych pozostałości poprzedniej spalonej cerkwi (czyli na tym miejscu płonęła cerkiew także wcześniej). Księgi metrykalne — od 1764 r. (CDIAK ф. 224, спр. 1112), to najstarszy dokument parafii, który do nas dotarł. W 1809 r. — w stanie awaryjnym; w 1810 r. konsystorz nakazał zapieczętować. Po pożarze Mikołajowskiej (1822) pozostała jedyną cerkwią parafii. Ostatni wpis metrykalny — 1859 r.

Synagoga

Wzmiankowana zarówno w SG (1885), jak i u Sicinskiego (1901). Księgi metrykalne gminy żydowskiej — od 1844 r. W ok. 1883 r. w Miastkówce ~1500 Żydów (SG: „połowa — Żydzi"); w 1901 r. — już ~3000. Osobny budynek, niezwiązany z kamienicą. Gdzie dokładnie stała — nie wiadomo.

Infrastruktura miasteczka

Gulldman (Населённые мєста, 1893) daje najpełniejszy wykaz infrastruktury Miastkówki pod koniec XIX w.:

Gulldman, Населённые места (1893), s. 364 Zapis statystyczny o Miastkówce: ludność, szkoła, apteka, zakłady, młyny.

Гульдман В.К. Населённые мєста Подольской губерніи. Каменец-Подольский, 1893

Trzy młyny wodne na Szumiłówce — to znaczny kompleks hydrotechniczny. Dla porównania: w 1664 r. (AJUZR VII.2) Miastkówka miała jedynie 2 młyny (przy 25 dymach). Po 230 latach — 3 młyny przy 818 dymach. Młyny — to nie tylko produkcja, ale także groble, które kształtowały krajobraz doliny rzecznej.

Szkoły

Pierwsza szkoła — 1862 r., cerkiewna, przy parafii Zwiastowania. W 1881 r. — ministerialna szkoła jednoklasowa (wspólna dla Miastkówki i Rotmistrówki): 2 nauczycieli, 51 uczniów (Gulldman, 1893). W 1897 r. — osobna szkoła pisania dla dziewcząt.

Chronologia budowli

Materiały budowlane

Marczyński (1823) odnotowuje: Miastkówka ma kamień wapienny, ciosowy, murowy, młyński, zdatny „na brusy oraz toczydła", a także margiel, glinę i piasek do szkła. Pełny zestaw materiałów budowlanych leżał pod nogami — ale budowano z drewna.

Marczyński, tom III (1823), s. 188 «Miastkówka ma kamień wapienny, ciosowy, murowy młyński, na brusy oraz i toczydła sposobny, tudzież margiel, glinę i piasek do szkła.»

Marczyński W. Statystyczne... opisanie gubernii podolskiey. T. III. Wilno, 1823