W poprzednim rozdziale zostawiliśmy Miastkówkę w lipcu 1654 r. — w oblężeniu, ośmiotysięczna armia pod murami, kozak Własenko mknie do Chmielnickiego. Czym zakończyło się oblężenie — dokumenty milczą. Ale miasto przetrwało. I przez kolejne trzydzieści lat przeżyje jeszcze gorsze: okupację osmańską, najazdy tatarskie, całkowite spustoszenie kraju. A ród, który je założył, wygaśnie, nie pozostawiając spadkobierców.

Ten rozdział — o najmroczniejszym półwieczu w dziejach Miastkówki: od rejestru podymnego z 1664 r. do pokoju karłowickiego 1699 r. i końca rodu Koniecpolskich (1719). O mieście, które spadło ze statusu «городъ» do „słobody", ale przetrwało wtedy, gdy wokół wszystko „rozorywano do osnowania".

Dwadzieścia pięć dymów

1664 r. Dziesięć lat po oblężeniu. Bracławszczyzna powoli dochodzi do siebie po Powstaniu Chmielnickiego. Przeprowadza się rejestr podymny — spis opodatkowanych gospodarstw domowych dla wszystkich województw Rzeczypospolitej. Oto co zapisano o Miastkówce:

«Z Miastkowki, słobody j. mc. p. Koniecpolskiego, wojewodzica Sędomirskiego, z dymow dwudziestu pięci, z młynow korecznikow kamieni dwoch po zł. jednemu, — summa zł. czterdziesci jeden, gr. piętnascie, ad rationem.»

AJUZR, cz. VII, t. 2, s. 561 (rejestr podymny 1664 r.)

AJUZR VII.2, s. 561 Rejestr podymny z 1664 r. — Miastkówka jako „słoboda" z 25 dymów.

Archiw JuZR, cz. VII, t. 2, s. 561

Zapis mówi: Miastkówka, słoboda jaśnie wielmożnego pana Koniecpolskiego, wojewodzica sandomierskiego; z dwudziestu pięciu dymów oraz dwóch młynów korecznikowych po złotemu — razem 41 zł 15 gr.

Porównajmy. W 1649 r. sotnia miastkowska liczyła 253 kozaków (Rejestr Wojska Zaporoskiego, s. 253). Z rodzinami, ludnością niekozacką, rzemieślnikami — ponad tysiąc mieszkańców. Teraz — 25 dymów. Dziesięciokrotny spadek w ciągu piętnastu lat.

Krykun (Województwo bracławskie, 2008, s. 244) kwalifikuje status Miastkówki w tym okresie jako „s." — wieś. W 1635 i 1645 r. miała ona status „m." (miasteczko). Do 1664 r. obniżona do wsi-słobody.

Właściciel — «Koniecpolski, wojewodzic sandomierski». To Stanisław Samuel Koniecpolski, który w 1664 r. miał około 21 lat — syn Aleksandra, wojewody sandomierskiego (†1659). „Wojewodzic" — syn wojewody — tytuł przekazywany dziedzicznie. Czy bywał w Miastkówce? Raczej nie. Jego majątki — na papierze. Realna Bracławszczyzna — w ruinach.

Inwentarz znikającego imperium

1672 r. Traktat buczacki — najhańbiebniejszy traktat pokojowy w dziejach Rzeczypospolitej. Imperium Osmańskie otrzymuje województwa podolskie i bracławskie. Kamieniec Podolski — pod Turkami. Cała Bracławszczyzna formalnie staje się terytorium osmańskim.

W tym momencie Stanisław Samuel Koniecpolski, oboźny wielki koronny, drukuje niewielki dokument — sześciostronicową broszurę ze spisem wszystkich swoich majątków. To «Connotatio Dobr» — nie zapis archiwalny, lecz pamflet polityczny wydany w celu rozpowszechnienia (zapewne na sejmie). Cel — udowodnić skalę strat po traktacie buczackim.

Connotatio Dobr Koniecpolskiego (~1672–1682) Sześciostronicowa broszura — inwentarz majątków utraconych po traktacie buczackim.

Przyłecki, dok. 48, s. 373. Oryginał: Biblioteka Podhorecka

Majątki podzielone są na trakty — klastry administracyjne wzdłuż szlaków handlowych. Miastkówka i związane z nią osady pojawiają się w dwóch z nich:

Zwróćmy uwagę: Kamienobrod i Miastkowka zapisane są w różnych traktach — odpowiednio dniestrowym i bohowym. To kolejny argument na rzecz tego, że administracyjnie były to jednostki odrębne, choć stały obok siebie. Tu także Kusnica (Kośnica) — to samo miasteczko nad naszą rzeką, które „со всѣмъ пропала" dwa lata po tym dokumencie.

Łączna skala dziedzictwa Koniecpolskich w tym dokumencie — 170 miast i 740 wsi, sumaryczny dochód ponad 500 000 złotych rocznie (Przyłecki, s. 373; Rodowód Koniecpolskich).

Chan pod murami

Sierpień 1674 r. Traktat buczacki (1672) oddał Podole i Bracławszczyznę Imperium Osmańskiemu — ale sejm odmówił jego ratyfikacji (1673). Jan Sobieski rozgromił Turków pod Chocimiem (listopad 1673) i został królem. Osmanowie uważali traktat za obowiązujący, Polacy — nie. Sułtan Mehmed IV postanawia przymusić: organizuje wielką ekspedycję karną na Prawobrzeżną Ukrainę. Chan krymski z ordą — jego awangarda. Trasa: z Mołdawii przez Dniestr pod Sorokami — i dalej na Humań, na Kijów.

Pierwszym postojem po przeprawie staje się Miastkówka. Ale w dokumencie nie nazwano jej „miasteczkiem Koniecpolskiego" — lecz «miasteczkiem pułkownika Zelenskiego»:

«А переправясь ханъ чрезъ ДнЪстръ, сталъ въ мЪстечкЪ Мясковкѣ полковника Зеленского, тому нынЪ 33-й день. А на другой день послЪ хана, пришолъ къ ДнЪстру турской Ибрагимъ паша съ великимъ войскомъ, и сталъ у ДнЪстра на берегу.»

AJUZR, t. XI, s. 612

AJUZR XI, s. 612 «Сталъ въ мЪстечкЪ Мясковкѣ полковника Зеленского, тому нынЪ 33-й день.»

Акты ЮЗР, t. 11, s. 612

„Miasteczko pułkownika Zelenskiego" — nie Koniecpolskiego, nie wojewodzica sandomierskiego. W rejestrze podymnym z 1664 r. formalny właściciel to Koniecpolski. Ale dla zwiadu i dla ordy Miastkówka — to miasto Zelenskiego, kozackiego pułkownika, który stał tu z wojskiem jeszcze dwadzieścia lat wcześniej.

Chan stoi w Miastkówce już 33 dni. Dzień po nim do Dniestru podszedł turecki Ibrahim-pasza z wielkim wojskiem. Hetman Samojłowicz donosi to samo carowi (s. 621):

«Хана крымского съ ордами съ Волоскіе земли на сю сторону ДнЪстра прежде себя послалъ, которой ДнЪстръ подъ городомъ Сорокою чрезъ мосты перешедчи, сталъ въ мЪстечкЪ въ Мясковке.»

AJUZR, t. XI, s. 621 (list hetmana Samojłowicza do cara)

To ta sama strategiczna pozycja, o której Paweł z Aleppo pisał dwadzieścia lat wcześniej: «для нагляду за кордоном ляхів, Молдавії і країни татарів». Tyle, że teraz kontrola nad tym węzłem przeszła do drugiej strony.

Przesłuchanie pojmanych Tatarów (14 sierpnia 1674 r.) daje trzy kluczowe fragmenty. Pierwszy — zdanie, które stało się tytułem tego rozdziału:

«А Месковъ де мЪстечко еще не взято; а иное мЪстечко они взяли и разорили до основанія и людей розобрали. А два мЪстечка сдались, и въ тЪхъ мЪстечкахъ ничего разоренія не учинили. А иные де мЪсти междо ДнЪстра и Буга крЪпкіе, и можетъ быть, что подъ ними стоятъ и ихъ добываютъ, и потому по се время и замЪшкались.»

AJUZR, t. XI, s. 615

AJUZR XI, s. 615 Przesłuchanie jeńców: «Месковъ де мЪстечко еще не взято».

Акты ЮЗР, t. 11, s. 615

Miastkówka — «ще не взято» (jeszcze nie zajęta). Wokół — totalna zagłada: inne miasteczko „взяли и разорили до основанія и людей розобрали". Dwa miasteczka poddały się dobrowolnie — tych nie tknięto. A inne miasta między Dniestrem a Bohem — «крѣпкіе» (mocne), i być może, orda wciąż pod nimi stoi i je dobywa — „потому по се время и замѣшкались". Właśnie umocnienia Pobereża zatrzymują całą kampanię.

Drugi fragment — przyczyny wyprawy, wymienione przez samego jeńca tatarskiego:

«Мышкота де чинитца для того, первое: чаетъ онъ, что Поляки имъ въ миру отказали; а другое то: намѣреніе ихъ такое, что междо ДнЪстра и Буга городки всѣ очистить и до основанія разорить, чтобъ впредь въ тѣхъ мѣстѣхъ ничего не было; и развѣ они затѣмъ замѣшкались. Третія причина мышкотъ ихъ, чаетъ онъ, та, что ДнЪстръ и Бугъ переправы великіе.»

AJUZR, t. XI, s. 615–616

Trzy przyczyny od samego jeńca: Polacy odmówili pokoju (= sejm nie ratyfikował traktatu buczackiego), zniszczyć wszystko między Dniestrem a Bohem, oraz trudne przeprawy przez wielkie rzeki. Miastkówka — w strefie totalnego zniszczenia. I trzyma się.

Drewniana ściana i fosy, które kopano w czerwcu 1654 r. «przez to, co zrobili Lachowie w noc przed Wielkanocą» — dwadzieścia lat później znów działają. Albo je odbudowano. Jeniec mówi wprost: miasta Pobereża — «крѣпкіе». Miastkówka — jedno z nich.

Ostatni akord Zelenskiego

Tego samego lata 1674 r., 12 lipca — miesiąc przed przesłuchaniem, w którym padnie „ще не взято", — z Klebania (Klebań alias Sławogrod, ~42 km na północ od Horodkiwki, koło Tulczyna) pisze list Mychajło Zelenski, teraz pułkownik podolski.

Prosi hetmana Samojłowicza o pilną pomoc (AJUZR XI, s. 523): «Изволь съ войсками сюда вступити [...] а буде бы не поспѣшилъ, то конечно погибель христіянская вскорѣ была». Zelenski opuścił już Klebań, wycofuje się.

I w dopisku do tego samego listu:

«Подлинная вѣдомость пришла, что Кусница со всѣмъ пропала; по разоренію жъ, имѣть и иные городы разоряти орды съ Турками.»

AJUZR, t. XI, s. 523

AJUZR XI, s. 523 List Zelenskiego z Klebania: «Кусница со всѣмъ пропала».

Акты ЮЗР, t. 11, s. 523

Kusnica — to Kośnica, miasteczko przy ujściu naszej Markówki, gdzie wpada ona do Dniestru. Latopis Samowidca (wyd. Dżereł, s. 118) potwierdza: «притягнувши, турчин Косницю достал, і усіх людей вистинано, а напотом місто Ціну достали і вистинали» — Turcy wzięli Kośnicę i wycięli wszystkich mieszkańców.

To ostatni raz, kiedy widzimy Zelenskiego w dokumentach. Nić, która ciągnęła się od Rejestru 1649 r. (s. 253) — sotnik sotni miastkowskiej → pułkownik bracławski (1654) → oblężenie Miastkówki → majątek w Klebaniu (1664) — zamyka się. Dawny sotnik Miastkówki donosi o zagładzie sąsiedniego miasteczka nad naszą rzeką. Czy sam Zelenski przeżył — nie wiadomo. Ale Miastkówka, w przeciwieństwie do Kośnicy, — «ще не взято».

Koniec rodu

W 1676–1679 r. Miastkówka wciąż figuruje w spisie majątków Koniecpolskiego (Krykun, Województwo bracławskie, s. 244: «Сп. м. С. Конєцпольського, складений у 1676–1679 pp.»). Ale ród, który założył miasteczko, dobiega końca.

Stanisław Samuel Koniecpolski (ok. 1643–1682) — oboźny wielki koronny, później wojewoda podolski.

Żonaty z księżną Katarzyną Wiśniowiecką. Bezdzietny. Przed śmiercią sporządza akt darowizny — Oblata Donacyi — i przekazuje wszystkie majątki stryjecznemu bratu Janowi Aleksandrowi Koniecpolskiemu, synowi Krzysztofa, wojewody bełskiego (Przyłecki, s. 375–379).

Oblata Donacyi (1682) Akt darowizny Stanisława Samuela Koniecpolskiego — przekazanie wszystkich majątków stryjecznemu bratu Janowi Aleksandrowi.

Przyłecki, s. 375–379

Jan Aleksander Koniecpolski (1635–1719) — ostatni męski przedstawiciel rodu. Koniuszy wielki koronny, później wojewoda bracławski (1704–1710), wojewoda sieradzki (1710–1719). Żonaty z Elżbietą Rzewuską. Bezdzietny.

Umiera w 1719 r. Na pogrzebie «rozbito herby» — szlachecki obrzęd kasowania herbu, znak, że ród wygasł na zawsze.

Koniecpolscy — jeden z najmożniejszych rodów Rzeczypospolitej, 170 miast i 740 wsi, hetman, który budował Kudak i Brody — już nie istnieją.

Majątki ukraińskie w chwili śmierci Jana Aleksandra — w znacznej mierze opustoszałe. Okupacja osmańska Bracławszczyzny (1672–1699), najazdy tatarskie, wojny kozackie pozostawiły kraj «zupełnie pustym». Dopiero pokój karłowicki (1699) zwrócił Podole i Bracławszczyznę Rzeczypospolitej — ale odbudowywać miał już ktoś inny.

Po 1719 r. Miastkówka przechodzi do Lubomirskich. Mechanizm przekazania jest złożony: według Heleniusza (1882), majątki Koniecpolskich na Ukrainie „pozostawały zupełnym pustkowiem" do ~1700 r., a w 1724 r. Lubomirscy je nabyli. Trybunał Lubelski w 1744 r. potwierdził ich własność. W 1747 r. książę Lubomirski wzniesie w Miastkówce kościół katolicki (SG T.VI, s. 289) — pierwszy murowany budynek w miasteczku. Ale to już następna historia.

Pierwsze stulecie: podsumowanie

Od założenia (~1637) do końca rodu Koniecpolskich (1719) — osiemdziesiąt lat.

W tym czasie Miastkówka przeszła drogę, którą większość miast pokonuje w ciągu stulecia:

Co przetrwało: nazwa — Miastkówka, dwie cerkwie — Zwiastowania na lewym brzegu (działa do dziś) oraz św. Mikołaja na prawym (wg niektórych świadectw spłonęła dopiero w XIX w.), i kamienna forteca — dwupiętrowa kamienica ze ścianami metrowej grubości, piwnicą i podziemnymi przejściami, która stoi na rynku Horodkiwki po dziś dzień.

Co zginęło: ród Koniecpolskich — założyciele miasteczka, jeden z najmożniejszych rodów Rzeczypospolitej. 170 miast, 740 wsi, hetman, który budował Kudak i Brody — i przez osiemdziesiąt lat ani jednego spadkobiercy. Razem z nim zniknęła i pierwotna nazwa miasteczka — Kamienobrod, która jeszcze figuruje w Connotatio Dobr, ale po 1682 r. nie pojawia się w żadnym dokumencie.