Ostatni dokument wzmiankujący Miastkówkę w XVII w. — spis majątków Koniecpolskich sporządzony w 1676–1679 r. Potem — cisza. Żaden rejestr, żaden przywilej, żaden list. Jest wzmianka o zapisie z 1708 r. na Ewangelii Zelenskiego — ale znana wyłącznie z późniejszego przekazu, bez fotografii oryginału. Pierwszy zweryfikowany dokument po 1679 r. — protokół przesłuchania w urzędzie zamkowym barskim, wrzesień 1732 r. I ta sprawa kryminalna mówi o Miastkówce więcej niż wszystkie wcześniejsze źródła razem wzięte.

Niniejszy rozdział poświęcony jest XVIII wiekowi: od pokoju karłowickiego (1699) do ostatniej wzmianki w Archiwum Jugo-Zapadnoj Rossii (1789). O Szlaku Szpakowym, karczmie, sotniku-paserze, kahale żydowskim i nowych panach — Lubomirskich. O tym, jak twierdza pograniczna stała się miasteczkiem handlowym.

Między dwiema epokami

Przypomnijmy, gdzie zatrzymaliśmy się poprzednio. W 1682 r. bezdzietny Stanisław Samuel Koniecpolski przekazał majątki ciotecznemu bratu Janowi Aleksandrowi. W 1699 r. pokój karłowicki zwrócił Bracławszczyznę Rzeczypospolitej. W 1719 r. Jan Aleksander — ostatni mężczyzna rodu — umarł bezdzietnie. Na pogrzebie złamano herby.

Ale Miastkówka nie była „pustką". Nić Zelenskich, którą ciągniemy od Rejestru z 1649 r., — nie urwała się. Dmytro Zelenski, syn sotnika Mychajła, został pułkownikiem łubieńskim, powinowatym i sojusznikiem hetmana Mazepy. I Miastkówka była z nim związana. Opis topograficzny guberni podolskiej końca XVIII w. (wyd. Łehun J., Winnica, 2017; są też informacje o uzupełnionym wydaniu z 2025 r.) odnotowuje, że w 1708 r. Dmytro Zelenski przebudował w kamieniu cerkiew Zwiastowania Najświętszej Maryi Panny — tę samą, która stoi w Horodkiwce do dziś: «kamienna, niezbyt duża, bardzo stara… Zbudowana przez jego miłość Wojska Zaporoskiego pułkownika łubieńskiego Dmytra Zelenskiego w 1708 roku, pod wezwaniem Zwiastowania Władczyni naszej i Bogarodzicy cerkiew». Drewniana cerkiew na tym miejscu istniała co najmniej od 1654 r. (Paweł z Aleppo), ale płonęła od najazdów tatarskich (Sicinski: 7 spaleń).

Na marginesach Ewangelii ołtarzowej (drukarnia Ławry Kijowsko-Peczerskiej, grudzień 1697 r.), darowanej z okazji konsekracji, — zapis marginalny: «Ewangelia… kosztem jego miłości Pana Dmytra Zelenskiego… pułkownika Łubieńskiego dana jest w miasto Miastkówkę jego dziedzictwa do świątyni Zwiastowania Najświętszej Bogarodzicy roku 1708».

Po Połtawie (1709) Dmytro Zelenski poddał się wojskom carskim. Na przesłuchaniu zaprzeczał, jakoby wiedział o sojuszu szwedzkim — nie uwierzono. W 1711 r. zesłany na Syberię, gdzie umarł w nędzy. Wraz z nim urwała się władza kozacka nad Miastkówką. Miasteczko przechodzi do Lubomirskich. Pierwszy z nich — Jerzy Aleksander Lubomirski (1666–1735), wojewoda sandomierski, który nabył część majątków Koniecpolskich od ich bocznego krewnego Leonarda (ok. 1713). Heleniusz (Pamiątki polskie, 1882) datuje nabycie na 1724 r.; w 1744 r. Trybunał Lubelski potwierdził własność wobec roszczeń Chałaimów. Dokument archiwalny z 1746 r. (CDIAUK, zesp. 236, op. 1, spr. 15 — «Specifikacya dóbr klucza Lubomirskich») odnotowuje Miastkówkę wśród majątków dwóch synów Jerzego Aleksandra: Stanisława (1704–1793, podstoli koronny) i Józefa (1704–1755, podstoli wielki litewski, bezdzietny — po jego śmierci wszystko przeszło na brata).

Heleniusz (Iwanowski), Pamiątki polskie, T. 1 (1882), s. 332–333 «Roku 1724, dobra Koniecpolskich nabyli Lubomirscy» — majątki Koniecpolskich nabyte przez Lubomirskich w 1724 r. Dekret trybunalski z 1744 r. przeciw roszczeniom Chałaimów.

Heleniusz (Iwanowski E.), Pamiątki polskie, T. 1, Kraków, 1882

Ale czy chodzi o naszą Miastkówkę? Tak. W 1751 r. pełny tytuł Józefa Lubomirskiego wymienia Miastkówkę wprost:

«Hrabia na Wiśniczu i Jarosławiu… Krasnem, Miastkówce, Tomaszpolu, Raszkowie, Sawraniu…»

Rawita-Gawroński, Studya i szkice historyczne, seria 1, Lwów, 1903, s. 61

Rawita-Gawroński (1903), s. 61 Miastkówka (Miastkówce) w pełnym tytule Józefa Lubomirskiego (1751 r.) — obok Krasnego, Tomaszpola, Raszkowa, Sawrania.

Rawita-Gawroński F., Studya i szkice historyczne, seria 1, Lwów, 1903

A Rolle (Zameczki podolskie, 1880) wymienia Miastkówkę wśród dziewięciu miasteczek włości krasieńskiej — głównej latyfundii Lubomirskich: Busza, Raszków, Józefgród, Sawrań, Czeczelnik, Cekinówka, Kruta, Miastkówka, Rybnica, Tomaszpol — 7 kluczy, 3 powiaty.

Rolle, Zameczki podolskie, t. 3 (1880), s. 282 Miastkówka w wykazie miasteczek włości krasieńskiej Lubomirskich.

Rolle J.A., Zameczki podolskie, t. 3, Kraków, 1880

Trzy niezależne źródła (Heleniusz, Rawita-Gawroński, Rolle) potwierdzają: Miastkówka — w składzie majątków Lubomirskich, jako część klucza krasieńskiego. Lecz wszystkie te świadectwa — o właścicielach. O samym miasteczku — cisza. Aż do września 1732 r., kiedy w urzędzie zamkowym barskim zapisano zeznanie zatrzymanego przestępcy.

Zeznanie Kostia Marczenki

Wrzesień 1732 r. Urząd zamkowy barski przesłuchuje Kostia Marczenkę — młodego kuśnierza z Kałusza. Oskarżony jest o serię kradzieży i zabójstw. Kost' przyznaje się. I jego zeznanie mimochodem utrwala żywe miasteczko: karczmę, sotnika, jarmark, szlak handlowy, język, a nawet ceny.

AJUZR, cz. III, t. 3, s. 38–39 Protokół przesłuchania Kostia Marczenki, wrzesień 1732 r. Urząd zamkowy barski. Oryginał: winnickie księgi grodzkie, k. 4727–4730.

Архивъ Юго-Западной Россіи, cz. III, t. 3 «Акты о гайдамакахъ», 1876

Kim jest Kost'

Pierwsze, co utrwala protokół, — biografia oskarżonego:

«Kost' Marchenko syn, z Kalusza, mający lat 30, w szkołach greckich w mieście rodzinnym lat 6, a szkół łacińskich w Szarogrodzie z xięży Dominikanow lat dwie, potym u kuśnierza w Kaluszu lat 3.»

AJUZR, cz. III, t. 3, s. 38

Trzydzieści lat. Sześć lat szkół greckich w Kałuszu, dwa lata szkół łacińskich u dominikanów w Szarogrodzie, trzy lata jako uczeń u kuśnierza. Osiem lat edukacji — jak na syna rzemieślnika na Podolu początku XVIII w. to robi wrażenie. Szkoły greckie i łacińskie były dostępne nie tylko dla szlachty, ale też dla mieszczan.

Wykształcony kuśnierz, żonaty, z własną pracownią — a mimo to stoczył się na drogę przestępczą. Protokół utrwala moment: po wyzwolinach (hulanki z okazji zakończenia terminu) Kost' przepił się do cna — «żem gorzały został», „że zostałem z gorzałką" (= zostałem bez niczego). Wyszedł do miasta «na poprawkę» — klin klinem. Przy kłodzie spotkał Jakima z Serebrii. Okazało się — znajomy przez ciotkę, która wyszła za serebryjskiego wójta Ułasa. Jakim namówił: «jedź ze mną, ja cię zawiodę» — „jedź ze mną, ja cię poprowadzę". Dokąd, po co — protokół nie precyzuje, a Kost', jak się wydaje, nie dopytywał. Dalej — łańcuch, który zaczął się od skradzionych koni i skończył podwójnym zabójstwem.

„Za miasto wyjechawszy"

«Ztamtąd pojechali do Miastkowki y, za miasto wyjechawszy, Jakim schodził do sotnika, a Kost' przy wozie został; powróciwszy się Jakim, przyniósł chlib z sobą y mówił: «że trzeba jechać na..... do Krutych».»

AJUZR, cz. III, t. 3, s. 38

Zwięźle: pojechali do Miastkówki i za miasto wyjechawszy, Jakim zaszedł do sotnika, a Kost' został przy wozie; po powrocie Jakim przyniósł chleb i powiedział, że trzeba jechać do Krutych.

Sotnik

Ale sotnik Miastkówki — to nie po prostu administrator. W drodze powrotnej z jarmarku w Krutych Jakim chwali się przed Kostiem:

«Chlubił się Jakim przed Kostiem: «że mam pistolet od sotnika niezawodny, choć y w wodę umoczyć. Wrah by ioho bat'ka wbyw, chot' ty koni krady, to ważko ich zbuty, ałe kołyb sia myni iakij żydok trapyw, zaraz bym ioho zastreływ; najłuczsze myni do sotnyka, to toy w bidu ne uważyt, ałe szcze wyjme.»

AJUZR, cz. III, t. 3, s. 39

Jakim mówi po ukraińsku, zapisanym polską fonetyką: ma od sotnika „pistolet niezawodny" (choćby w wodzie zamoczyć); konie ciężko zbyć, ale „żebym jakiego żydka napotkał, zaraz bym go zastrzelił"; „najlepiej mi do sotnika, ten w biedę nie wstawi, ale jeszcze wyciągnie".

„Bude i tobi teje, wrażyj synule"

Drugi pobyt w Miastkówce. Jakim i Kost' jadą od Kodymy razem z kupcami żydowskimi, którzy gonią wóz z woskiem i skórami. Na podejściu do Miastkówki drogi się rozchodzą:

«Żydzi pojechali do Kodymy, a wspomnieni pojechali gostińcem Szpakowym ku Miastkówce, gdzie w takowey karczmie Jakim ukradłszy siekirę, wraz z swoią podał Kostiowi, a za tą karczmą w polu nocowali.»

AJUZR, cz. III, t. 3, s. 39

„Gościńcem Szpakowym ku Miastkówce" — trakt handlowy ma własną nazwę. W karczmie Jakim kradnie siekierę, razem ze swoją przekazuje Kostiowi. Za karczmą — nocleg w polu. A potem drogi znów się schodzą:

«Znowu popasali pod Haraczkowką, y tam obnocowali w czaharach, wraz z żydami, którzy nagnali wspomnionych: Jakima y Kostia. Na popasie żydzi, przyniosłszy siana, posłali się na wozie, y tam zasnęli.»

AJUZR, cz. III, t. 3, s. 39

Pod Hariaczkiwką, w czaharach (zaroślach), Żydzi dogonili Jakima i Kostia. Posłali siano na wozie. Zasnęli.

«Jakim poszedł, wziowszy siekirę […] strzelił w piersi, aż koszula się zajęła na starszym żydzie Herszku; któren, zwaliwszy się z wozu, upadł, a leżącego na ziemi, siekirą w łeb bijąc, zabił.»

AJUZR, cz. III, t. 3, s. 39

Jakim poszedł, wziąwszy siekierę. Strzelił w piersi — z tego samego pistoletu „od sotnika niezawodnego" — aż koszula zajęła się na starszym Żydzie Herszku. Ten zwalił się z wozu. Leżącego na ziemi — siekierą w łeb bijąc, zabił.

Pozostawał drugi kupiec — na wozie:

«Wrociwszy się Jakim do wozu, pyta się Kostia: «gdzie drugi żyd?» Odpowiedział Kost': «na wozie». A żyd, siedzący na wozie, pytał się Jakima, gdzie drugi żyd? Jakim odpowiedział: «bude y tobi teje, wrażyj synule» — y w tym, rzuciwszy na ziemię, siekirą w głowę ugodziłszy, zabił.»

AJUZR, cz. III, t. 3, s. 39

„Bude i tobi teje, wrażyj synule" (będzie i tobie to samo, wraży synu) — Jakim odpowiada drugiemu kupcowi po ukraińsku, zapisanym polską fonetyką, i zabija go siekierą. To rzadki zapis żywej, mówionej ukraińszczyzny, utrwalony w protokole kryminalnym z 1732 r.

Po zabójstwie: łup — wosk, 30 skór, koń. I tej samej nocy — trzeci pobyt w Miastkówce:

«Ztąd przez Miastkowkę przejechali y jechali przez całe noc; za Miastkowko tey samey nocy ukradli parę koni: jedne gniade, obie klaczy, a te, z wozu wyprzęgłszy: jednego po zabitych żydach, a drugiego karego porzucili na tłokę.»

AJUZR, cz. III, t. 3, s. 39

„Stąd przez Miastkówkę przejechali i jechali całą noc; za Miastkówką tej samej nocy ukradli parę koni" — dwie gniade klacze, a zbędne konie „porzucili na tłokę" (pastwisko gminne). Nawet w środku nocy po podwójnym zabójstwie przestępcy wracają tutaj — miasto jest im znajome, jest tu co kraść, jest dokąd uciec.

Kuśnierze wydają

Dalej — rozjechali się. Jakim pojechał do Hryhoriwki, do zięcia — schować łup. Kost' czekał nad rzeką w Serebrii, nie doczekał się — i ruszył sam, z całym wozem, z powrotem do Kałusza, do szwagra Łukiana. Tam zostawił wóz — i poszedł do miasta.

Kost' wchodzi do karczmy «na podpitek z kuśnierzami» — wypić z dawnymi cechowymi kolegami — i przyznaje się, że ma kradzione rzeczy. Kuśnierze donoszą władzy. Aresztowanie. Konfiskata: 39 złotych 15 groszy.

«Poszedł do miasta na podpitek z kuśnierzami y przyznał się, że kradzione mam rzeczy; y tak dano do zwierzchności znać y w areszt wzięto.»

AJUZR, cz. III, t. 3, s. 39

Trasa i geografia sprawy

Teraz, gdy przeszliśmy całą historię krok po kroku, spójrzmy na nią z góry. Jeden protokół przesłuchania — i Miastkówka pojawia się trzykrotnie: sotnik, karczma, kradzież koni. Trzy pobyty w jednym miasteczku podczas jednego „rajdu" — to nie przypadek, lecz węzeł sieci.

Szlak Szpakowy

„Gościniec Szpakowy ku Miastkówce" — ta fraza z przesłuchania z 1732 r. okazała się kluczem do szerszego obrazu. Miastkówka stała nie po prostu „przy drodze" — leżała na jednym z głównych traktów czumackich Pobereża.

Wojskowo-statystyczny przegląd guberni podolskiej (1849), s. 59 «Самый главный есть, такъ называемый, Шпаковъ шляхъ. Мѣстечко Красное есть средоточный пунктъ…»

Военно-стат. обозрѣніе Подольской губерніи, 1849

Cztery niezależne źródła utrwalają ten szlak:

«Szlak Szpakowy zaczynał się w okolicy Lipowca, ciągnął się na Bracław, Krasne, Berszadę, Krute, Miastkowkę […] do Bałty, ztąd zaś do Olwiopola i nareszcie u przeprawy Nikityna ginął zupełnie. Mylili się więc Skalkowski utożsamiając tenże szlak z Czarnym, który zupełnie inny zachowywał kierunek.»

Słownik Geograficzny, t. XII, s. 783

Szlak Szpakowy — nie Czarny i nie Kuczmański. Słownik wprost koryguje Skałkowskiego, który utożsamiał Szpakowy z Czarnym. Czarny biegł działem wodnym Dniepr–Boh, Kuczmański — Boh–Dniestr. Szpakowy — trasa odrębna, prawdopodobnie lokalne odgałęzienie, ale z własną nazwą, własną etymologią (od wodza Szpaka) i własną funkcją.

Mappa Geograficzna Województwa Bracławskiego (1790) Mapa geograficzna województwa bracławskiego, przerysowana w 1790 r. staraniem Piotra Polońskiego, komisarza Komisji Cywilno-Wojskowej.

Skala: 10 mil niemieckich / 8 mil wolnych ukraińskich

Fragment: region Szlaku Szpakowego Raszków, Kodyma, Dubossary oraz miejscowości wzdłuż traktu od Dniestru.

Mappa Geogr. Woj. Bracławskiego, 1790 (fragment)

Wojskowo-statystyczny przegląd guberni podolskiej (1849) Opis drogi od Kośnicy do Miastkówki: „nieprzerwane defile pomiędzy parowami".

Воєнно-стат. обозр. Подольской губ., 1849

A tak wyglądała droga do Miastkówki od strony Dniestru:

«Отъ Косницы до Мятковкіи дорога проложена между ручьями Косницею и Марковною, текущими въ глубокихъ оврагахъ, такъ что составляетъ собою непрерывную дефилею, между вѣтвями овраговъ, стремящихся въ обѣ рѣки.»

Wojskowo-statystyczny przegląd guberni podolskiej, 1849

Defile — wąskie przejście między dwiema przeszkodami. Droga od Dniestru do Miastkówki biegła między głębokimi parowami rzek Kośnicy i Markówki. Ten sam relief, który czynił Miastkówkę «крѣпкою» w 1674 r. (gdy orda nie mogła jej zdobyć), w XVIII–XIX w. działał jak korytarz handlowy: jedyna wygodna trasa od dniestrowej przeprawy w głąb Pobereża.

Nowi panowie

Widzieliśmy już, jak Miastkówka zmieniała właścicieli: Lubomirscy nabyli majątki Koniecpolskich w 1724 r., trybunał z 1744 r. potwierdził ich własność, a w 1751 r. Miastkówka figurowała w tytule Józefa Lubomirskiego. Ale co dokładnie nowi właściciele zrobili z miasteczkiem?

Kościół: 1747 czy 1785?

Jednym z pierwszych świadectw obecności nowych właścicieli — kościół katolicki. Lecz źródła przeczą sobie nawzajem.

Sprzeczność rozstrzyga schematyzm z 1831 r. (wydanie naukowe Szczepaniaka, seria Textus et Studia; sprawy archiwalne DAChmO, ф. 685, оп. 4, спр. 23). Jest jednoznaczny: murowany kościół ze skarbcem i zakrystią, z cegły na kamiennych fundamentach, zbudowany w 1747 r. kosztem księcia Józefa Lubomirskiego (nie Stanisława!). W tym samym roku fundator ulokował fundusz 800 złotych na utrzymanie proboszcza.

Schematyzm diecezji kamienieckiej z 1831 r. (wyd. Szczepaniak, Textus et Studia), s. 79–80. Wpis o Miastkówce: kościół murowany z 1747 r., fundator ks. Józef Lubomirski, remont 1785 r. (Bielski + Jaroszyński), parafia od 1808 r.

DAChmO, ф. 685, оп. 4, спр. 23, к. 273–273v, 275

1785 r. — remont, a nie budowa. Kosztem Antoniego Bielskiego i Mikołaja Jaroszyńskiego, stolnika winnickiego. Bielski dodatkowo ulokował 1600 złotych na utrzymanie dwóch wikariuszy. Parafię formalnie erygowano dopiero w 1808 r., a konsekrował biskup Franciszek Borgiasz Mackiewicz dopiero w 1841 r.

Marczyński, tom III (1823), s. 199–200 «Miastkówka, za przywileiem rzeczypospolitey polskiey założona przy końcu wieku XVI…» Pierwszy rozwinięty opis Miastkówki.

Marczyński W. Statystyczne… opisanie gubernii podolskiey. T. III. Wilno, 1823

Żydowska Miastkówka

Sprawa kryminalna z 1732 r. mimochodem utrwala obecność Żydów: kupcy z woskiem i skórami, wspólna podróż od Kodymy, więzi handlowe między ludnością żydowską a nieżydowską. Ale prawdziwą skalę żydowskiej Miastkówki odsłaniają cztery kolejne spisy z l. 1765–1791.

W 1765 r. Miastkówka z 604 duszami żydowskimi zajmowała czwarte miejsce w województwie bracławskim — po Józefgrodzie/Bałcie (756), Granowie (662) i Brahiłowie (642). Dla porównania: Niemirów — 602, Tulczyn — 546, Winnica — 465. Miastkówka była większa od Winnicy.

Okręg kahalny Miastkówki obejmował 25–30 miejscowości: Żabokrycz, Jałaniec, Chrystyszcze, Werbka, Sokoliwka, Pyszczanka, Lewkiw, Czobotarka, Szarapaniwka, Wysoka Hrobla, Hariaczkiwka, Wilszanka, Dmytraszkiwka… Znajome nazwy — wszystkie te wsie widzieliśmy już w dokumentach XVII w.

Spisy utrwalają też konkretnych ludzi. Rabin — Maorko Helskowicz, kwartalny (wybierany przedstawiciel) — Nota Chajmowicz, szkolnik (zarządca synagogi) — Gduł Ickowicz. Rewizor (państwowy inspektor) — Kazimierz Myśliński, rewizor tomaszpolski.

Hajdamaczyzna

Przesłuchanie Marczenki z 1732 r. — to nie odosobniona sprawa kryminalna. Opublikowano je w tomie AJUZR pod tytułem «Акты о гайдамакахъ». Miastkówka leży w samym sercu regionu, który zrodził ruch hajdamacki.

Simaszkiewicz (1872) wprost nazywa rejon Józefgród (= Markówka) — Bałta jednym z dwóch głównych ośrodków formowania oddziałów hajdamackich na Podolu: «уходили в окрестныя степи Юзефгрода и Балты и здѣсь составляли разбойничьи шайки подъ именемъ „харцизовъ“ или „гайдамакъ“». Józefgród — to przemianowana Markówka, ta sama rzeka, nad którą leży Miastkówka. Bałta — 30 km na południe.

Czerwiec 1734 — powstanie pułkownika Werłana (Wołocha ze Śląska). Tysiąc ludzi zebrano z klucza raszkowskiego, Markówki (majątki Czetwertyńskich), Kośnicy. Obóz staje pod wsią Popeliuchy — parafia Miastkówki. Stamtąd wysyłane są oddziały: 12 konnych na grabież, 50 konnych przeciw Kozakom Szarogrodszczyzny. Wśród przysięgłych — Kifa, rotmistrz z Markówki (majątek ks. Czetwertyńskiego), porucznik z Raszkowa, sotnik z Komargrodu.

1738 — Kurjer Polski donosi: hajdamacy «Raszków i Granów ze wszystkim wyrabować y wielu żydów wykłuć» — Raszków i Granów obrabowano do cna, wielu Żydów zakłuto. Raszków — sąsiedni klucz Lubomirskich, ok. 25 km od Miastkówki.

1765 — cios w właściciela. Krasne — centrum administracyjne tego samego klucza Lubomirskich, co Miastkówka (choć daleko, ok. 60 km na północny zachód) — doszczętnie zniszczone przez hajdamaków: zamek i miasteczko zrównane z ziemią, mimo obecności licznej milicji. Klucz krasieński — jedyna struktura administracyjna, która spinała Miastkówkę, Raszków, Czeczelnik, Sawrań. Gdy centrum klucza upadło, peryferia zostały bez ochrony.

1768 — Koliszczyzna. Maksym Zalizniak i Iwan Honta wzniecają największe powstanie XVIII w. Rzeź w Humaniu. Batiuszkow wymienia miasta, które «пылали в огнѣ и были залиты кровью евреевъ и поляковъ»: Bracław, Winnica, Mohylów, Bar, Niemirów, Sawrań. Sotnik Szyło prowadzi oddział na Bałtę, wyrzyna wszystkich Żydów i wdaje się w walkę z Turkami za Kodymą. Po stłumieniu trybunał wojskowy zasiada w Mohylowie Podolskim — 90 km od Miastkówki.

Bezpośredniego opisu wydarzeń 1768 r. w samej Miastkówce nie znaleźliśmy. Ale «100 miasteczek żydowskich» mówi wprost: gmina żydowska Miastkówki ucierpiała od band hajdamackich. A w powiecie olgopolskim, do którego należała Miastkówka, do dziś zachowały się toponimy: Hajdamacka Dolina i Hajdamacka Studnia (wieś Flurina), Hajdamackie Mogiły (Czetwertyniwka).

„Z za Miastkówki, z Hariaczkiwki"

Rok 1789. Dwadzieścia jeden lat po Koliszczyźnie. Komisja porządkowa województwa podolskiego prowadzi śledztwo w sprawie pogłosek o nowym buncie antyszlacheckim. Prawosławny ksiądz Paweł Kotelski, paroch Łanckorońca, ostrzega chłopów na spowiedzi: «nie nocuj we dworze… bo w tych czasach będą rzezać Lachów i Żydów». Porucznik Marszycki donosi komisji. Seria przesłuchań.

Wśród przesłuchanych — Iwan, Fedki Rypenki syn. Pracuje jako parobek u księdza-parocha w Worobijowce. A pochodzi —

«Iwan Fedka Rypenka syn z za Miaskowki z Horaczkowki, w Worobijowce u xiędza parocha teyże wsi służący rok […] zeznał: iż ja, będąc pijanym, możem mówił te słowa, ktore na mnie włożyli żydzi, że w żydowskiey y lackiey krwi broczyć będziemy у one pić, ale tego nie pamiętam.»

AJUZR, cz. III, t. 5, s. 562, dokument CCXCVII

„Z za Miastkówki, z Hariaczkiwki" — Miastkówka jako główny punkt orientacyjny dla okolicznych wsi. Ta sama formuła, co w 1654 r. (Krypjakewycz: «do m. Miastkówki należały m-ka Hariaczkiwska i Wilszanka»). Po 135 latach Hariaczkiwka wciąż określa się „przez Miastkówkę".

A zeznanie Iwana — to lustrzane odbicie sprawy kryminalnej z 1732 r. Znów Miastkówka jako węzeł geograficzny. Znów język potoczny:

«Że welyка bude bida, bo lachiw у żydiw rizaty budut.»

AJUZR, cz. III, t. 5, s. 562–563 (zeznania innego świadka)

„Że wielka będzie bieda, bo Lachów i Żydów rzezać będą" — żywa mówiona ukraińszczyzna z 1789 r., zapisana polską fonetyką. Porównajmy z 1732 r.: «bude y tobi teje, wrażyj synule». Dwa przekroje jednego języka w odstępie 57 lat.

Co widzi Marczyński

Około 1823 r. Wawrzyniec Marczyński, autor statystycznego opisu guberni podolskiej, zostawia pierwszy rozwinięty opis Miastkówki:

«Miastkówka, za przywileiem rzeczypospolitey polskiey założona przy końcu wieku XVI, leży nad Szumiłówką do Dniestru płynącą, porządnie z drzewa zabudowana, należała dawniey do Xiążąt Lubomirskich i Bielskich. Kościół parafiialny murowany z cegły, założony 1785 r. przez Bielskiego. Jest tu kamień wapienny, ciosowy, murowy, młyński i na brusy oraz toczydła sposobny.»

Marczyński W. Statystyczne… opisanie gubernii podolskiey. T. III. Wilno, 1823. S. 200

Marczyński datuje założenie na koniec XVI w., umieszcza Miastkówkę nad Szumiłówką uchodzącą do Dniestru, opisuje ją jako porządnie z drewna zabudowaną, należącą dawniej do książąt Lubomirskich i Bielskich, z kościołem parafialnym murowanym z cegły. Wzmiankuje też złoża kamienia wapiennego, ciosowego i młyńskiego.

Zwróćmy uwagę: Marczyński pisze «należała dawniey» — należała dawniej. W 1823 r. Lubomirscy i Bielscy już nie władają Miastkówką. Lecz pod koniec XVIII w. miasteczko jest już w rękach Bielskich. Rolle (Zameczki podolskie, t. 3) opowiada jak. Wojewoda kijowski Lubomirski był «niespełna rozumu» (chory umysłowo). Według Przeździeckiego — przegrał majątki w karty:

«Fortunę taką, królestwo rzec można, przegrał on w karty Józefowi Sosnowskiemu, pisarzowi w. litewskiemu.»

Rolle, Zameczki podolskie, t. 3, s. 281 (za: Przeździecki, t. II, s. 55)

Rolle, Zameczki podolskie, t. 3 (1880), s. 281–282 «Przegrał on w karty Józefowi Sosnowskiemu» — utrata majątków przez Lubomirskiego. Wersja Bartoszewicza: zakup za bezcen od psychicznie chorego księcia (1768), małżeństwo córki Sosnowskiego Ludwiki z ks. Józefem Lubomirskim, powrót majątków w posagu.

Rolle J.A., Zameczki podolskie, t. 3, Kraków, 1880

Lecz Bartoszewicz podaje inną wersję: Sosnowski zbliżył się z żoną księcia i w 1768 r. we Lwowie kupił Szarogrodszczyznę za bezcen od chorego. Żona ukradła weksel i oddała Sosnowskiemu. Synowie wnieśli sprawę do sądu; sejm 1775 r. ją rozpatrzył. Kompromis: młodsza córka Sosnowskiego Ludwika wyszła za syna podstolego ks. Józefa Lubomirskiego i otrzymała Szarogrodszczyznę w posagu — majątki wróciły do Lubomirskich przez małżeństwo (Rolle, t. 3, s. 282–283).

Ale ta „santa barbara" dotyczy Szarogrodszczyzny. Klucz miastkowski — część włości krasieńskiej, miał inne losy. W 1766 r. Lubomirski sprzedał Krasne z 9 wsiami Mikołajowi Piaskowskiemu, staroście taraszczańskiemu (ESU, art. „Krasne"). Miastkówka nie wchodziła w tę sprzedaż — najprawdopodobniej została sprzedana osobno, bezpośrednio Jaroszyńskim, gdzieś między 1766 a 1785 r.

Kim jest Antoni Bielski? Genealogia odpowiada: Antoni Bielski herbu Jelita (ok. 1720–28.II.1789, Pieniaki) — łowczy nadworny koronny (od 1750), starosta czerwonogrodzki, hrabia austriacki (1778), kawaler Orderu Orła Białego (1782). Główna rezydencja — Pieniaki (dziś rejon brodzki, obwód lwowski). Żona — Tekla z Kalinowskich, córka Ludwika Kalinowskiego, starosty winnickiego (Boniecki, Herbarz Polski, art. „Kalinowski": «Teklę, za Antonim Bielskim, łowczym nadwornym koronnym», Gr. Lwows. 1762; PSB, t. II, s. 60).

Marczyński (1823) potwierdza: Miastkówka «należała dawniey do Xiążąt Lubomirskich i Bielskich». Schematyzm z 1831 r.: kościół «odnowiono w 1785 r. z funduszy Antoniego Bielskiego oraz Mikołaja Jaroszyńskiego» — odnowiony kosztem obydwu. Bielski ulokował też 1600 zł na wikariuszy.

W 1785 r. Bielski (Antoni) i Mikołaj Jaroszyński zostali odnotowani jako współfundatorzy odnowienia kościoła (schematyzm 1831; DAChmO, ф. 685, оп. 4, спр. 23).

A już w 1791 r. Tabula Krajowa we Lwowie (CDIAL, ф. 166, оп. 13, спр. 360) odnotowuje Mikołaja Jaroszyńskiego jako jedynego właściciela Miastkówki. Czyli Bielscy władali miasteczkiem bardzo krótko — parę lat, może mniej niż dekadę. Mikołaj Jaroszyński — deputowany Sejmu Wielkiego (1790) z województwa bracławskiego, kawaler Orderu Orła Białego — zmarł w Miastkówce 2 października 1805 r. (sejm-wielki.pl). Jego syn Jan (1783–1842) — to ten sam marszałek powiatu olgopolskiego, którego odnotuje Marczyński w 1823 r.

Od 25 dymów (1664) do 604 dusz żydowskich (1765) — a to tylko żydowska ludność, bez prawosławnych i katolików. Od „słobody" do „miasta" z sotnikiem, kahałem, murowanym kościołem i szlakiem handlowym. Już nie twierdza pograniczna — miasteczko handlowe przy trakcie czumackim.

Stulecie podsumowań

XVIII wiek — to stulecie, w którym Miastkówka przestała być twierdzą i stała się miasteczkiem. Szlak Kuczmański nie niesie już ordy — po nim idą karawany czumackie. Kamienny bród — nie przyczółek, lecz przeprawa dla kupców. Sotnik — nie komendant garnizonu, lecz pośrednik (i nie zawsze uczciwy). Karczma — nie zwykły szynk, lecz węzeł infrastruktury na drodze od Dniestru do Bałty.

Ale XVIII w. — to także stulecie krwi. Powstania hajdamackie 1734, 1750, 1768 r. przetoczyły się Pobereżem falami antyżydowskiej i antypolskiej przemocy. Krasne — centrum tego samego klucza Lubomirskich — zrównane z ziemią (1765). Sotnik Szyło wyrżnął Żydów w Bałcie (1768). Koliszczyzna Zalizniaka i Honty stała się katastrofą dla dziesiątków miasteczek. Gmina żydowska Miastkówki zmniejszyła się o jedną czwartą, a w 1797 r. zmuszona była zaciągnąć u kościoła kredyt 1200 złotych, który spłacała przez 60 lat.

Ród Koniecpolskich wygasł, lecz ich miasteczko żyje. Lubomirscy stawiają kościół. Bielski — zamienia go na murowany. Żaden z nich nie zapadnie w pamięć tak, jak Stanisław Koniecpolski, który założył Miastkówkę „dla obrony Królestwa", czy sotnik Zelenski, który utrzymał ją pod ordą. Lecz to właśnie oni — Lubomirscy, Bielscy, Jaroszyńscy, rabin Maorko Helskowicz, kwartalny Nota Chajmowicz, a nawet przestępca Kost' Marczenko — uczynili z Miastkówki miasteczko, a nie pomnik zaginionej twierdzy.

A dwa głosy przeżyły wszystkich: Jakimowe „bude i tobi teje, wrażyj synule" (1732) oraz chłopskie „że wielka będzie bieda, bo Lachów i Żydów rzezać będą" (1789). Żywy język Pobereża — zapisany cudzą ręką w protokołach przesłuchań. Innych zapisów ukraińszczyzny, związanych z naszym osiedlem, dla XVIII w. nie znaleźliśmy.