5 maja 1626 r. Eustachy Szaszkiewicz sprzedaje księciu Stefanowi Światopełk-Czetwertyńskiemu, podkomorzemu bracławskiemu, wszystkie rodowe ziemie nad Kośnicą i Kamienicą. Cena — 30 000 złotych polskich — poważna suma za ziemię bez jednego mieszkańca. Typ transakcji — więczysta przedaż, kupno wieczyste: drogi powrotnej nie ma.

Oblatę (oficjalną rejestrację) dokonano 24 stycznia 1628 r. w sądzie ziemskim winnickim. Co dokładnie Czetwertyński otrzymuje? Jabłonowski wymienia — i nie są to wsie, a punkty geograficzne:

«...przekazując im same „sieliszcza” jeszcze tylko, mian. Kosnicę nad Dniestrem, u ujścia rzeki tejże nazwy, Kosniczkę u jej wierzchowiska, Hruszkę u Dniestru, Kuźmin u ujścia Kiserniaku, Kiserniak — wyżej, nadto Kamienicę u ujścia Kamionki.»

Jabłonowski A. — Ziemie ruskie, T. 3, s. 724–725 (odsyłacz: Źr. dz. XX, 128)

W oryginale aktu (Źr. dz. XX, 128) wymieniony jest też siódmy punkt — Pusta (Pustej). Formuła ogólna brzmi: «cum attinentiis aż w połowie rzeki Dniestra», czyli z wszystkimi przynależnościami aż do połowy koryta Dniestru. Czetwertyński kupuje nie skrawek ziemi, lecz cały obszar między wierzchowinami a Dniestrem — trzy dorzecza.

Ważny szczegół: Czetwertyński — to nie tylko nabywca. Od 1625 r. piastuje urząd podkomorzego bracławskiego — głównego sędziego sporów ziemskich w województwie. To właśnie podkomorzy rozgraniczał majątki, rozstrzygał spory o granice, zatwierdzał akty kupna — i jednocześnie skupował ziemię dla siebie. Konflikt interesów jest oczywisty: człowiek, który miał sądzić, czyj grunt jest czyj, — sam staje się największym właścicielem ziemskim w regionie. To wyjaśnia, dlaczego tak łatwo otrzymał ogromny obszar od Szaszkiewiczów — i dlaczego nikt nie zakwestionował transakcji.

Siedem punktów — i każdy przywiązany do ujścia bądź źródła rzeki. Nie dwory, nie pola, nie granice — lecz miejsca przy wodzie, gdzie można było by postawić wieś. Czetwertyński kupuje nie majątek, ale szkielet przyszłej kolonizacji: kluczowe punkty na trzech rzekach — Kośnicy (Markówce), Kiserniaku (Oknycy) i Kamionce.

Pierwsze efekty: rejestr z 1629 r.

Trzy lata po kupnie — pierwsze ujęcie ilościowe. Taryfa podymnego z 1629 r. (Jabłonowski, T. 1, s. 234) odnotowuje w dorzeczu jedynie trzy opodatkowane osady:

Taryfa podymnego województwa bracławskiego, 1629 r. Majątki „Ks. Stefan Czetwertyński podkomorzy bracław.": Żywotów (1689 dym.), Komargród (300), Kamienica (100), Rosowka (50), Kosnica mko nowoos. (40), Markowka (50), Kitajgród (94), Tymonowa wysznia (152).

Źródła dziejowe, T. XX (1894), s. 136

Kośnica oznaczona jest jako «mko nowoos.» — miasteczko nowoosadzone. Trzy lata po kupnie dopiero się kolonizuje. Markówka (50 dymów) jest już nieco większa — być może zasiedlała się wcześniej. Reszta zakupionego majątku — Kośniczka, Hruszka, Kuźmin, Kiserniak, Pusta — jeszcze pustki, bez jednego domu.

I rzecz najważniejsza: Miastkówki tu nie ma. Ani w rejestrze z 1629 r., ani w akcie kupna z 1626 r., ani w żadnym innym dokumencie tego okresu.

Istotny niuans: stawka podymnego — «z dymu po ½ złot.», ale słobody (nowe osady na okresie ulgowym) były od poboru zwolnione całkowicie. Jabłonowski ostrzega we wstępie: «epoka to słobod, całkowitych oraz dymów na „woli” — poborowi zupełnie nie poddawanych». Dlatego Kośnica trafiła do rejestru jako «mko nowoos.» — przywilej już jest, okres ulgowy się skończył. A osady, które wciąż są na „woli", po prostu nie były odnotowywane.

To oznacza, że brak Miastkówki w rejestrze z 1629 r. — nie jest absolutnym dowodem, że jej nie było. Mogła istnieć jako młoda słoboda na wolniźnie. Ale jak zobaczymy dalej, całość świadectw wskazuje: w tym okresie Miastkówka rzeczywiście jeszcze nie istniała. Środkowa Markówka, dziesiątki kilometrów między Kośniczką a Kośnicą, pozostaje pusta. Czetwertyńscy umocnili się na skrajach, ale na rdzeń pustyni nie mają sił.

Rzeka, dwie Kiśnice i plątanina nazw

Tu łatwo się pogubić, bo jedną nazwą określa się trzy różne rzeczy. Kośnica (Kiśnica) — to zarówno rzeka (dziś Markówka), jak i dwie różne osady na jej przeciwległych końcach:

Wielka Kiśnica — strategiczny punkt nad Dniestrem, właśnie tu Szaszkiewicze planowali swoje miasteczko w 1605 r. Po kupnie z 1626 r. Czetwertyńscy osadzają ją jako pierwszą — do 1629 r. figuruje już w rejestrach jako „miasteczko nowoosadzone" ze 40 dymami. Później jednak przeszła do Koniecpolskich — według Sicinskiego, «принадлежала Замойскимъ, Конецпольскимъ и Любомирскимъ» (należała do Zamoyskich, Koniecpolskich i Lubomirskich).

Mała Kiśnica (Kośniczka, później Janogród) — przy wierzchowinach, na przeciwnym końcu dorzecza — pozostała w rękach Czetwertyńskich. Sicinski (parafia nr 1340): «В XVIII ст. принадлежало кн. Четвертинскимъ» (w XVIII w. należała do książąt Czetwertyńskich). Przy wykopaliskach w latach 60. XIX w. znaleziono tu dawne cmentarzysko (ok. 60 szkieletów z metalowymi ozdobami w kształcie zwierząt i ptaków) oraz podziemne przejście do rzeki — ślady tych samych «sieliszcz», które Szaszkiewicze sprzedali w 1626 r.

Kośnica nad Dniestrem — 1645

Czetwertyńscy trzymali swoją część długo. Według Bonieckiego (1901), książę Mikołaj Czetwertyński (syn Stefana) jeszcze w 1645 r. władał miasteczkiem Kośnicą nad Dniestrem — czyli 19 lat po kupnie od Szaszkiewiczów. Stanisławski pozywa go o zbiegłych poddanych «do Kośnicy».

Komargród: zbudowany przez Zamoyskich, zajęty przez Czetwertyńskich

Ciekawy szczegół: Komargród, zbudowany przez Zamoyskich w 1604 r. na spornym „gruncie Dragoszowskim", do 1629 r. jest już zapisany w taryfie podymnego jako majątek Czetwertyńskiego (słoboda, 300 dymów). Jabłonowski potwierdza wprost: «W r. 1629 tedy do ks. Stefana już należą… m. Komargród» (T. 3, s. 602). Po kupnie ziem od Szaszkiewiczów w 1626 r. Czetwertyński otrzymał również Komargród — razem z resztą spornych gruntów, o które Szaszkiewicze procesowali się z Zamoyskimi. Zamoyscy zachowali Tomaszpol i Jampol nad Rusawą.

Rozgraniczenie z 1636 r.

14–23 kwietnia 1636 r. odbywa się oficjalne rozgraniczenie ziem między Tomaszem Zamoyskim (kanclerz wielki koronny) a Czetwertyńskimi (Stefan — podkomorzy bracławski, oraz synowie Mikołaj, Eliasz, Jan). Superarbiter — Jerzy Dydyński, podkomorzy kamieniecki. Dokument zachował się w Metryce Koronnej (MK 181, nr 1344) i podaje szczegółowy przebieg granicy.

Start — między Komargrodem a Tomaszpolem: pierwsze kopce usypano na południe od drogi, dzieląc ziemię w proporcji 2/3 i 1/3. Komisarze pracowali w dwóch fazach. Najpierw — na północ: granicę skierowano od drogi Komargród–Tomaszpol na północny zachód, przez Białą Krynicę (pozostawioną przy Tomaszpolu), Dolinę Białą, pasieki Wołkowińskiego, do lasu Sołony — naprzeciw drogi na Jurkiwkę. Tam zakończono północny odcinek i wrócono do pierwszego kopca.

Druga faza — na południe, kierunek główny. Od pierwszego kopca granica kieruje się do rzeki (w dokumencie — Rusawa; współ. Rusawka — dopływ Rusawy) i stawu Ostaszkowskiego (Ostaszkowski albo Staszkowski), który pozostawiono przy Tomaszpolu. Po drugiej stronie stawu — do Doliny Mackowej i na drogę sorocką — szlak, który wiódł od Kośnicy do Sorok nad Dniestrem. Dalej — obok Krynicy Mackowej, celiną między lasami: Drakusz (po prawej, przy Tomaszpolu) i Pohoryły (po lewej, przy Komargrodzie). Po wyjściu z lasów — ponownie na drogę sorocką, do rozwidlenia: jeden szlak prowadzi do Sorok, drugi — do Klembiwki.

Pojawiają się tu Bułwany (Bułwany) — wielkie kamienie na dziale wód między dorzeczami Rusawy i Kośnicy. Bułwan (pol./ukr. bałwan) — kamienna bryła wystająca z ziemi; w opisach granicznych XVII w. takie kamienie służyły jako naturalne punkty odniesienia. Dokument odnotowuje: «Bułwan pozostał po lewej stronie, w gruncie kosnickim» — czyli na ziemiach Czetwertyńskich. Krawczuk oznacza je jako «niezlok.» — niezlokalizowane.

Dalej granica biegnie wzdłuż drogi sorockiej, przez Hłuboczek (Hłuboczek) — nie tylko dolinę, ale rzekę: dokument mówi «nad samym Hłuboczkiem» oraz «gdzie wpada do Dniestru». Granica przecina drogę z Tomaszpola do Kamienicy (Kamienicy Dniestrowej) i drogę z Kośnicy do Jampola — przy czym obok dokument notuje: «gdzie Jałaniec wpada w Kosnicę». Kośnica jest tu jednoznacznie rzeką, a nie tylko osadą.

Hłuboczek staje się samą granicą — «Doliną Hłuboczka wytyczono granicę». Lewy brzeg (wschód) — «grunt kosnicki», ziemie Czetwertyńskich. Prawy brzeg (zachód) — «grunt Tomaszpola, i rzeki Rusawy», ziemie Zamoyskich. Końcowe kopce usypano po obu stronach: «jeden od strony Kosnicy, a drugi Jampola».

W wierzchowinach Hłuboczek — to jeszcze niegłęboki potok wśród pól. Dokument mówi «polem do Hłuboczka» — granica podchodzi polem. Tu przecinają ją drogi: Tomaszpol → Kamienica i Kośnica → Jampol — obie łączą osady różnych majątków przez granicę-rzekę. Ale niżej dolina się pogłębia, pojawiają się boczne jary («dwie dolinki wpadające w Hłuboczek»), a przed Dniestrem Hłuboczek staje się nieprzebytym kanionem — «z powodu skał i głębokości». Komisarze muszą objechać górą do miejsca, gdzie wpada on do Dniestru. Tam «usypano dwa kopce… Łącznie usypano 132 kopce».

Gdzie dokładnie? Między Wielką Kiśnicą a Jampolem do Dniestru wpada tylko jedna mała rzeka. Stoją na niej dwie wsie — Sewerynówka i Frankiwka. Na współczesnych mapach rzeka ta oznaczona jest jako „Bezimienna" — dosłownie straciła swą nazwę.

Ale dokument z 1636 r. zna jej imię: Hłuboczek — Głębok. Mała rzeka, która zaczyna się jako potok wśród pól, a przed Dniestrem przebija skalisty kanion — typowy relief Naddniestrza. Czterysta lat temu poprowadzono po niej granicę i usypano ostatnie kurhany. A potem rzeka straciła nazwę — i do dziś figuruje jako „bezimienna".

Metryka Koronna MK 181, nr 1344 (s. 117) Przebieg granicy: od Komargrodu przez Rusawkę, Bułwany, Hłuboczek do Dniestru. 132 kurhany. Po lewej — „grunt kosnicki" (Czetwertyńscy), po prawej — „grunt Tomaszpola" (Zamoyscy).

AGAD, MK 181, k. 233–240; Krawczuk, Sumariusz, s. 116–118

Po lewej stronie granicy — «grunt kosnicki», ziemie Czetwertyńskich: całe dorzecze Kośnicy (Markówki) z dopływami Jałańcem i Olszanką, a także Kamionka i Kiserniak. Po prawej — Zamoyscy: Tomaszpol, Jampol nad Rusawą. Komargród — choć zbudowany przez Zamoyskich w 1604 r. — do 1629 r. należy już do Czetwertyńskich (300 dymów w taryfie), a granica z 1636 r. zaczyna się między Komargrodem a Tomaszpolem. Pobereże jest oficjalnie podzielone.

Co zostało po dziesięciu latach

W ciągu dziesięciu lat (1626–1636) Czetwertyńscy dokonali wiele: kupili 28 mil kw. pustyni za 30 000 złotych, osadzili trzy osady (190 dymów do 1629 r.), przeprowadzili oficjalne rozgraniczenie z Zamoyskimi. Wierzchowiny (Markówka, Mała Kiśnica) i ujście do Dniestru (Wielka Kiśnica, Kamienica) — zasiedlone. Ale między nimi — 40 kilometrów pustki wzdłuż środkowej Markówki.

I oto na jednej starej mapie, wydrukowanej w Gdańsku, pośrodku tej pustki pojawia się oznaczenie — osada z dwiema słobodami po obu stronach rzeki, której nie ma w żadnym rejestrze. Nazwa nie odpowiada żadnej znanej. Współrzędne wskazują na kamienny bród przez Szumiłówkę.

Kto ją założył i kiedy — trzeba będzie ustalać po jednym źródle naraz.